İnsanlığın ortak hafızasının izini sürdüğümüz “Kayıp Hafıza” serisinin birinci bölümüdür. Serinin diğer bölümlerinde Nalanda’nın ateşinden Timbuktu’nun gizemine kadar anlatmaya devam edeceğim...
Bir kütüphanenin ölümü, sadece rafların boşalması ya da duvarların yıkılması değildir. Bir kütüphane, içindeki bilginin dünyayla olan bağı koptuğu, o bilgiyi taşıyacak zihinler sustuğu an ölür. Tarihin tozlu sayfalarında, insanlığın ortak hafızası sayısız defa alevler veya sessizlikle yok edildi.
İskenderiye Kütüphanesi, M.Ö. 3. yüzyılda, bilginin tek bir çatı altında toplanabileceği fikriyle, yani o zamana göre “abes” sayılabilecek kadar iddialı bir vizyonla kurulmuştu. Dönemin yöneticileri, antik dünyanın dört bir yanından gelen tüm bilgi birikimini bir araya getirmeyi amaçlıyordu. Bu kütüphane, sadece papirüslerin saklandığı bir depo değil, dünyanın dört bir yanından gelen bilginlerin buluştuğu, gökyüzünün incelendiği ve insanlık tarihinin en büyük fikirlerinin tartışıldığı bir “akıl merkezi”ydi.
Kütüphanenin stratejisi, bilginin evrenselliğine olan inancın en somut örneğiydi: İskenderiye limanına giren her gemi titizlikle aranır, içindeki tüm yazılı metinlere el konulurdu. Bu metinlerin kopyaları çıkarılır, orijinali kütüphanede tutulurken kopyası sahibine geri verilirdi. Bu sayede İskenderiye, kısa sürede antik dünyanın en zengin hafızasına sahip oldu; insanlığın bildiği her şey, bu raflarda bir araya getirilmişti.
İskenderiye’nin hikayesi, genellikle popüler kültürde anlatılan tek bir büyük yangından ibaret değildir; aslında çok daha trajik ve yavaş bir çözülme sürecidir. Onun ölümü, bilginin toplum gözündeki değerini yitirmesiyle başlamıştır.
Yüzyıllar süren siyasi çalkantılar, ekonomik krizler ve yöneticilerin bilginin değerine olan ilgisizliği, kütüphaneyi bir "yaşayan merkez" olmaktan çıkarıp terk edilmiş bir depoya dönüştürdü.
Bir kütüphaneyi asıl öldüren şey fiziksel yıkımdan ziyade, o bilgiyi yorumlayacak ve onu yaşayan bir kültüre dönüştürecek olan "entelektüel zincirin" kopmasıdır. İskenderiye'de de bu yaşandı; toplumun bilgiyi taşıyacak zihinlere ve o bilgiyi soracak bir "okur" kitlesine olan ihtiyacı azaldıkça, kütüphane adım adım sessizliğe gömüldü.
Zaman içerisinde yaşanan işgaller, yağmalar ve şehrin yaşadığı çatışmalar, o devasa koleksiyonun parçalar halinde yok olmasına yol açtı. Her bir papirüsün kaybı, insanlığın bir sorusunun cevabının sonsuza dek silinmesi anlamına geliyordu.
İskenderiye Kütüphanesi’nin yok oluşu, sadece rafların boşalması değildir; bir medeniyetin zihnini kaybetmesidir. Bir toplum, kütüphanesini yaşatacak merakı ve bağlamı yitirdiğinde, o binalar ister ayakta kalsın ister yıkılsın, kütüphane çoktan ölmüş olur.
Bugün, İskenderiye’nin o gemi durduran bilgi hırsının, dijital dünyada veriyi her an, her yerden çekip depolayan "büyük veri" (big data) iştahıyla yankılanması tesadüf değildir. Ancak o gün gemilerin içindeki metinlere el koyanlar bilgiyi "hapsetmeye" çalışırken, bugün biz veriyi "biriktirerek" bilgiyi boğuyoruz. İskenderiye’nin kütüphanesi ihmalle ve bağlam kaybıyla öldüyse, bizim kütüphanelerimiz de verinin gürültüsü altında, anlamını yitirerek ölüyor. Bilgiyi toplamak, onu yaşatmak anlamına gelmiyor; tıpkı antik çağda olduğu gibi, bugün de kütüphaneyi ayakta tutacak tek şey, verinin kendisi değil, ona sorulacak doğru sorulardır."
Yorumlar
Yorum Gönder