Zamanın yetmediğinden yakınırız. Yapılacak işler, yetişilecek yerler, karşılanması gereken beklentiler, tamamlanmayı bekleyen sorumluluklar… Günler birbirini takip ederken hayatın nasıl geçtiğini çoğu zaman fark etmeyiz. Bir gün geriye dönüp baktığımızda ise tuhaf bir gerçekle karşılaşırız: Bunca zamandır meşgulüzdür ama ne kadarını gerçekten kendimiz için yaşamışızdır?
Stoacılık, MÖ 3. yüzyılda Antik Yunan'da ortaya çıkan Helenistik bir felsefe akımıdır. İnsan mutluluğunu dış koşullara, servete veya toplumsal konuma bağlamak yerine akla, erdeme ve insanın kendi düşünce ve davranışları üzerindeki denetimine dayandırır. Stoacılara göre hayatın her koşulunu kontrol edemeyiz; ancak olaylar karşısındaki tutumumuzu ve verdiğimiz kararları sorgulayabiliriz. Roma döneminin önemli Stoacı düşünürlerinden Seneca, yaklaşık iki bin yıl önce kaleme aldığı Hayatın Kısalığı Üzerine adlı eserinde bu yaklaşımı zaman meselesi üzerinden ele alır.
Seneca'ya göre insan ömrü sanıldığı kadar kısa değildir. Asıl sorun, elimizdeki zamanı nasıl kullandığımızdır. İnsanlar hayatın kısalığından şikâyet ederken ömürlerini servet, makam, itibar ve başkalarının işleri uğruna tüketirler. Yaşamak için gerekli olduğunu düşündükleri şeyleri elde etmeye çalışırk
Seneca'nın eleştirdiği insan tipi, yalnızca çok çalışan veya gündelik sorumlulukları fazla olan kişi değildir. O, hayatını sürekli başka amaçların peşinde geçirirken kendisine ait zamanı neredeyse hiç kullanamayan insanı anlatır. Kimi siyasi mücadelelerin, kimi servet arayışının, kimi de başkalarının beklentilerinin içinde kaybolur. Herkesin bir uğraşı vardır ama kendi hayatını düşünmeye ayırdığı zaman yoktur.
Bugün bu tabloya yabancı değiliz. Meşguliyet neredeyse bir değer ölçüsüne dönüşmüş durumda. Ne kadar yoğun olduğumuz, kaç işi aynı anda yürüttüğümüz, ne kadar hızlı cevap verdiğimiz ve ne kadar çok şeye yetişebildiğimiz üzerinden kendimize bir önem atfediyoruz. Boş zamanımız olduğunda bile onu dolduracak bir şeyler arıyoruz. Dinlenirken yapılacakları düşünüyor, kendimize ayırdığımız zamanı bazen boşa geçirilmiş gibi hissediyoruz.
Elbette çalışmak, üretmek ve sorumluluk almak hayatın doğal parçalarıdır. Seneca'nın itirazı bunlara değil, insanın bütün ömrünü bunların hizmetine vermesinedir. Bir insanın gün boyunca yaptığı her şey gerekli olabilir. Fakat gerekli olan her şey, mutlaka yaşamak istediği hayatın parçası mıdır?
Seneca'nın dikkat çektiği önemli kayıplardan biri de zamanı başkalarına teslim etmektir. Başkalarının beklentilerine göre karar vermek, onların önceliklerini kendi önceliklerimizin önüne koymak, kabul görmek veya takdir edilmek uğruna kendi isteklerimizi geri plana atmak…
Bunlar zamanla öylesine alışılmış davranışlara dönüşebilir ki insan kendi hayatının nerede başlayıp nerede başkalarının talepleriyle şekillendiğini ayırt edemez. Bir süre sonra ne istediğimizi değil, bizden ne beklendiğini düşünerek yaşamaya başlarız.
Üstelik bu durum her zaman bir zorunluluktan kaynaklanmaz. Bazen onaylanma ihtiyacımız, bazen başkalarını hayal kırıklığına uğratma korkumuz, bazen de sorgulamadan sürdürdüğümüz alışkanlıklarımız bizi aynı yerde tutar. İnsanın ömrü yalnızca yaptığı işlerle değil, kendi adına vermediği kararlarla da tükenir.
Seneca, insanın geçmişe takılıp kalarak ya da geleceği bekleyerek de hayatını kaçırabileceğini söyler. Geçmişte yaşananları değiştiremeyiz, geleceğin getireceklerini ise bütünüyle kontrol edemeyiz. Buna rağmen zihnimizin önemli bir bölümünü bu iki zaman dilimine ayırırız. Geçmişte başka türlü davranmış olmayı ister, gelecekte daha iyi koşulların oluşmasını bekleriz.
Bir şeyler düzeldiğinde, işler hafiflediğinde, yeterli paraya ulaştığımızda, sorumluluklarımız azaldığında… Kısacası hayatı yaşamaya uygun bulduğumuz zaman geldiğinde.
Seneca'nın düşüncesini bugün sıkça duyduğumuz anda kalma söylemine indirgemek doğru olmaz. Onun meselesi her anın tadını çıkarmak veya zamanı olabildiğince verimli kullanmak değildir. Sorguladığı şey, insanın kendi hayatını sürekli başka koşullara ve başka bir zamana bırakmasıdır. Çünkü beklenen koşulların tamamlanmasını beklerken insanın elindeki tek gerçek zaman, farkında olmadan geçip gider.
Seneca'nın üzerinde durduğu bir başka konu, insanın felsefeye ve bilgeliğe ayırdığı zamandır. Ona göre kendisinden önce yaşamış düşünürlerin eserleriyle ilgilenen, onların fikirlerini inceleyen insan yalnızca kendi ömrüyle sınırlı kalmaz. Geçmişin birikimine ortak olur; kendisinden çok önce yaşamış insanların düşüncelerinden ve deneyimlerinden yararlanır.
Seneca için felsefe, gündelik hayattan uzaklaşmak veya yalnızca soyut meselelerle uğraşmak değildir. İnsanın kendi arzularını, korkularını, seçimlerini ve hayatın önceliklerini değerlendirebilmesinin bir yoludur. Başkalarının ne düşündüğünü öğrenmek kadar, kendi düşüncelerimizin hangi temellere dayandığını sorgulamak da önemlidir.
Bu nedenle zamanı değerlendirmek, her dakikayı bir işle doldurmak anlamına gelmez. Bir kitabın içinde kaybolmak, bir düşüncenin peşinden gitmek, bir sohbeti aceleye getirmemek veya yalnızca kendimize ait bir zaman yaratmak da hayatın parçasıdır. Bunların bir kazanca ya da ölçülebilir bir sonuca dönüşmesi gerekmez.
Seneca'nın iki bin yıl önce dile getirdiği düşünce bugün de önümüzde duruyor. Ömrümüzün uzunluğunu belirleyemeyiz; ancak onu hangi amaçlara, hangi insanlara ve hangi uğraşlara ayırdığımız üzerine düşünebiliriz. Belki de asıl mesele, zamanın ne kadar kaldığından önce, bugüne kadar nasıl harcandığıdır.
Ömrümüzün ne kadar kaldığını bilmiyoruz. Peki, şimdiye kadar geçen ömrümüzün ne kadarını gerçekten kendimiz için yaşadık?
Serinin diğer yazıları
https://www.arkhedijital.com/2026/10/iyi-yasamann-kayp-sanat-1-fransz-usulu.html
Yorumlar
Yorum Gönder