Bir resme bakmak, görmek ve anlamaya çalışmak üzerine...
Bir tablonun karşısında durduğumuzda ilk yaptığımız şey genellikle bütüne bakmaktır. Renkleri, figürleri, manzarayı görür, belki hoşumuza gidip gitmediğine karar veririz. Bir süre sonra da başka bir esere geçeriz. Oysa biraz daha durduğumuzda resimde ilk bakışta fark etmediğimiz ayrıntılar ortaya çıkmaya başlar. Bir figürün bakışı, arka plandaki küçük bir nesne, ışığın düştüğü yer ya da ressamın özellikle boş bıraktığı bir alan…
Bir tabloya bakarken bütün bunların bir araya gelişini çoğu zaman farkında olmadan değerlendiririz. Peki, gördüklerimizi nasıl anlamlandırabiliriz? Bir ressamın bize ne göstermek istediğini, dikkatimizi nereye yönelttiğini ya da resmin nasıl bir anlatı kurduğunu nereden anlayabiliriz?
Bir tabloyu okumaya başlamak için sanat tarihi uzmanı olmamız gerekmiyor. Önce dikkatli bakmak, sonra gördüklerimiz hakkında soru sormak yeterli. Bunun için de resmin en temel unsurlarından başlayabiliriz.
Bir tabloyu incelerken hemen ayrıntılara yönelmek yerine önce biraz geriye çekilip tamamına bakmakta fayda var. Resimde kaç figür var? Bir manzara mı görüyoruz, kapalı bir mekân mı? Renkler canlı mı, solgun mu? Resim hareketli mi, sakin mi?
Bunlar basit sorular gibi görünebilir ama ilk izlenimimiz, eserin nasıl bir dünya kurduğunu anlamamıza yardımcı olur. Üstelik ilk bakışta dikkatimizi çeken şey her zaman ressamın asıl vurgulamak istediği unsur olmayabilir. Bazen parlak bir renk, bazen büyük bir figür, bazen de resmin ortasındaki bir hareket gözümüzü kendine çeker.
Burada kendimize sorabileceğimiz güzel bir soru var: Ressam bu resimde ilk olarak neyi görmemizi istiyor?
Bir resimdeki figürlerin, nesnelerin ve boşlukların yerleştirilme biçimine kompozisyon diyoruz. Kompozisyon, yalnızca resmin düzenli veya dengeli görünmesiyle ilgili değildir. Ressamın izleyicinin dikkatini nasıl yönlendirdiğini de belirler.
Bunun güzel örneklerinden biri Leonardo da Vinci'nin Son Akşam Yemeği adlı eseridir. İsa ve havarileri uzun bir masa çevresinde yer alır. İlk bakışta dikkatimizi İsa'nın figürüne yönelten pek çok unsur vardır. Diğer figürler onun çevresinde gruplara ayrılmış, el hareketleri ve beden duruşlarıyla farklı tepkiler vermiştir. Perspektif çizgileri de gözümüzü resmin merkezine, İsa'nın bulunduğu noktaya taşır.
Leonardo burada yalnızca bir dini sahneyi resmetmez. Figürlerin yerleşimi, aralarındaki mesafe ve hareketler aracılığıyla sahnenin dramatik yapısını da kurar. Resme biraz daha dikkatli baktığımızda, tek tek kişileri görmekten çıkıp aralarındaki ilişkileri fark etmeye başlarız.
Kompozisyonu incelerken figürlerin nerede durduğuna, birbirlerine yakınlıklarına, resimdeki boşluklara ve gözümüzün hangi yönde ilerlediğine bakabiliriz. Bazen bir figürün diğerlerinden ayrı tutulması bile anlatının önemli bir parçasıdır.
Eseri inceleyin: Leonardo da Vinci – The Last Supper | Museo del Cenacolo Vinciano
Renkler, bir tablonun atmosferini belirleyen en güçlü unsurlardan biridir. Ressamlar renkleri yalnızca nesneleri gerçeğe uygun göstermek için kullanmaz. Birbirleriyle kurdukları ilişki, resmin duygusunu ve görsel etkisini değiştirebilir. Sıcak ve soğuk renklerin karşılaşması, belirli bir rengin diğerlerinin arasından öne çıkması ya da aynı rengin farklı tonlarının kullanılması, izleyicinin dikkatini yönlendirebilir.
Işık da en az renk kadar önemlidir. Nereden geldiği, hangi figürleri aydınlattığı ve nereleri karanlıkta bıraktığı resmin anlatımını etkiler.
Johannes Vermeer'in Sütçü Kız adlı tablosuna bakalım. Bir mutfakta süt döken genç bir kadın görürüz. Konu oldukça sıradandır; gösterişli bir olay ya da dramatik bir sahne yoktur. Ancak pencereden gelen ışık, kadının yüzüne, kollarına ve masanın üzerindeki nesnelere düşerken resmin bütün atmosferini belirler. Ekmeklerin dokusu, seramik kaplar ve kumaşın kıvrımları bu ışık sayesinde daha belirgin hâle gelir.
Vermeer'in burada yaptığı şey, gündelik bir anı dikkatle gözlemlememizi sağlamaktır. Resimdeki ışığın nasıl kullanıldığına baktığımızda, sıradan bir mutfak sahnesinin neden bu kadar etkileyici olabildiğini daha iyi anlarız.
Bir tabloyu incelerken yalnızca hangi renklerin kullanıldığına değil, renklerin nerede ve nasıl kullanıldığına da bakmak gerekir. Işık kimi zaman bir figürü öne çıkarır, kimi zaman mekânın derinliğini hissettirir, kimi zaman da resmin sessizliğini güçlendirir.
Eseri inceleyin: Johannes Vermeer – The Milkmaid | Rijksmuseum
Bir tablonun önünde durduğumuzda çoğu zaman resmin içinde bir derinlik hissederiz. Ön taraftaki nesneler daha büyük, uzaktakiler daha küçük görünür. Yollar, binalar veya masa kenarları belirli bir noktaya doğru uzanır. Bu etkiyi oluşturmak için kullanılan yöntemlerden biri perspektiftir.
15. yüzyılda Rönesans İtalya'sında doğrusal perspektifin sistemli biçimde geliştirilmesi, resim sanatında önemli bir değişim yarattı. Sanatçılar, iki boyutlu bir yüzey üzerinde üç boyutlu bir mekân yanılsaması oluşturmanın yollarını araştırdılar. Böylece resimdeki figürlerin ve nesnelerin mekân içindeki konumları daha matematiksel ve tutarlı bir düzen içinde kurulabildi.
Ancak her ressamın amacı gerçekçi bir derinlik yaratmak değildir. Bazı sanatçılar perspektifi bilinçli olarak bozar, mekânı parçalar ya da farklı bakış açılarını aynı yüzeyde bir araya getirir. Kübizm bunun en bilinen örneklerinden biridir. Picasso ve Braque gibi sanatçılar, bir nesneyi tek bir açıdan göstermek yerine farklı açılardan görülen parçalarını aynı resimde buluşturdular.
Bu nedenle perspektife bakarken yalnızca resmin ne kadar gerçekçi göründüğünü değerlendirmemeliyiz. Ressamın nasıl bir mekân kurduğunu ve bu tercihin eserin anlatımına ne kattığını da düşünmeliyiz.
Bir tabloda insan figürleri varsa onların duruşları, bakışları ve birbirleriyle ilişkileri bize çok şey anlatabilir. Birbirlerine mi bakıyorlar, izleyiciye mi dönmüşler, yoksa kendi dünyalarına mı çekilmişler? Ellerini nasıl kullanıyorlar? Aralarında bir yakınlık mı, gerilim mi var?
Bazen resmin hikâyesi, figürlerin yüz ifadelerinden çok bedenlerinin konumunda saklıdır. Birinin diğerine sırtını dönmesi, iki figür arasındaki mesafe ya da kadrajın kenarında yarım görünen bir kişi, sahneyi yorumlama biçimimizi değiştirebilir.
Nesneler için de aynı dikkat gerekir. Bir masanın üzerindeki kitap, duvarda asılı bir ayna, pencerenin önündeki çiçek ya da yerde duran bir ayakkabı ilk bakışta önemsiz görünebilir. Oysa bazı eserlerde bu ayrıntılar dönemin yaşam biçimi, toplumsal ilişkileri veya resmin konusu hakkında bilgi verir.
Burada biraz dikkatli olmak gerekiyor. Her nesnenin mutlaka gizli bir anlamı olduğunu varsayamayız. Bir ayrıntıyı sembol olarak yorumlamak için eserin dönemi, sanatçının yaklaşımı ve o dönemin görsel gelenekleri hakkında bilgi sahibi olmak gerekir. Aksi hâlde kendi çağrışımlarımızı tarihsel gerçeklermiş gibi sunabiliriz.
Bir tabloyu okumaya çalışırken en önemli ayrımlardan biri de budur. Önce ne gördüğümüzü belirlemek, ardından bunun bizde nasıl bir düşünce uyandırdığını değerlendirmek gerekir.
Örneğin karanlık bir odada tek başına duran bir figür gördüğümüzde, resmin bize yalnızlık duygusu verdiğini söyleyebiliriz. Bu bizim izlenimimizdir. Ancak ressamın özellikle yalnızlığı anlatmak istediğini söylemek için eserin konusu, dönemi ve diğer ayrıntıları hakkında daha fazla bilgiye ihtiyacımız vardır.
Sanat eserleri her zaman tek bir açıklamaya indirgenemez. Aynı tabloya bakan iki kişi farklı ayrıntılara dikkat edebilir ve farklı yorumlar geliştirebilir. Bu, yorumlardan birinin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez. Yeter ki yorumlarımızı eserde gerçekten gördüğümüz unsurlarla ilişkilendirebilelim.
Sanat tarihi bilgisi de burada devreye girer. Ressamın kim olduğunu, eserin hangi dönemde yapıldığını, o dönemin sanat anlayışını ve eserin hangi koşullarda ortaya çıktığını öğrendikçe ilk bakışımız genişler. Daha önce fark etmediğimiz bir ayrıntı anlam kazanabilir; bazen de eser hakkındaki ilk düşüncemiz değişebilir.
Bir müzede veya sergide dolaşırken her eserin önünde uzun uzun durmamız mümkün olmayabilir. Ama ilgimizi çeken bir tablonun karşısında birkaç dakika daha kalabiliriz. Önce tamamına bakabilir, sonra gözümüzü ayrıntılarda gezdirebiliriz. Ressamın renkleri nasıl kullandığını, figürleri nereye yerleştirdiğini, ışığın hangi noktaya düştüğünü fark etmeye çalışabiliriz.
Ardından kendimize birkaç soru sorabiliriz: Bu resimde beni ilk etkileyen ne oldu? Ressamın dikkatimi yönelttiği yer neresi? Hangi ayrıntıyı daha önce fark etmemiştim? Eserin dönemini öğrendiğimde ona bakışım değişti mi?
Bunların kesin cevapları olmak zorunda değil. Bazen bir tablo hakkında öğrendiğimiz tek bir bilgi, ona yeniden bakmamız için yeterli olur.
Bir de sanatın ne olduğu üzerine düşünmemizi sağlayan Marcel Duchamp'ın Fountain adlı çalışmasını hatırlayalım. Duchamp, 1917'de sıradan bir pisuarı sanat eseri olarak sunmuş ve bu seçim sanat dünyasında büyük bir tartışma yaratmıştı. Burada alışılmış anlamda bir resimle karşı karşıya değiliz. Ancak bu örnek, sanatçının seçiminin ve eserin sunulduğu bağlamın nasıl yeni sorular ortaya çıkarabileceğini gösteriyor.
Özgün 1917 tarihli nesne kaybolduğu için bugün Philadelphia Museum of Art koleksiyonunda bulunan eser, Duchamp'ın 1950 yılında hazırlattığı bir kopyadır. Yine de sanat tarihindeki tartışmayı anlamak için önemli bir örnektir.
Eseri inceleyin: Marcel Duchamp – Fountain | Philadelphia Museum of Art
Tabloların Sakladıkları serisinde sanat eserlerine bakarken bu soruların peşinden gideceğiz. Çünkü bir tabloyu okumak, içinde saklı tek bir cevabı bulmak değil; sanatçının kurduğu görsel dünyayı, tercihlerini ve anlatım biçimini anlamaya çalışmaktır.
Bir eserin karşısında biraz daha uzun durduğumuzda, ilk bakışta gördüğümüzden çok daha fazlasıyla karşılaşabiliriz. Bazen bir tabloyu anlamaya başlamak için ihtiyacımız olan tek şey, gözümüzü başka bir yere çevirmeden önce ona biraz daha zaman vermektir.
Yorumlar
Yorum Gönder