İnsan tuhaf bir varlık. Bazen aynı gün içinde birbirine tamamen zıt şeyler isteyebilir. Bir yere ait olmak ister ama kimsenin kendisini sınırlamasına tahammül edemez. Sevilmek ister ama kendisini gerçekten tanımaya çalışan birinden uzaklaşabilir. Değişmekten söz eder, yeni bir hayatın hayalini kurar ama alıştığı düzeni bozmak gerektiğinde tereddüt eder. Bir yanıyla geleceğe koşarken diğer yanıyla geçmişinden kopamaz.
Üstelik bütün bunların farkında olduğu hâlde kendisiyle çelişmeye devam eder.
İnsan olmanın en ilginç tarafı budur: Kendimizi çoğu zaman tutarlı, kararlarından emin ve ne istediğini bilen varlıklar olarak görmek isteriz. Oysa iç dünyamız, birbirine zıt duyguların, düşüncelerin ve arzuların bir arada yaşadığı kalabalık bir yerdir. Ne istediğimizi bildiğimizi düşündüğümüz anlarda bile başka bir isteğimiz ortaya çıkıp bütün dengemizi değiştirebilir.
İnsan, kendi içinde bile her zaman aynı tarafta duramaz.
Özgür Olmak İsteriz Ama Güvende Hissetmekten Vazgeçemeyiz
Özgürlük, insanın en eski arzularından biridir. Kendi kararlarını vermek, hayatının yönünü belirlemek, başkalarının beklentilerine göre yaşamamak ister. Kendi yolunu çizmekten, yeni yerler görmekten, farklı ihtimallerin peşinden gitmekten söz eder. Fakat özgürlük kapıya dayanıp da omuzlarımıza yüklediği belirsizlikle yüzleştiğimizde işin rengi değişir.
Çünkü özgürlük yalnızca seçeneklere sahip olmak değildir; o seçimlerin sorumluluğunu omuzlamaktır.
Bir karar verdiğimizde diğer ihtimallerden vazgeçeriz. Yeni bir başlangıç, geride bırakılan bir hayat demektir. Güvenli bir düzeni terk etmek, henüz nasıl sonuçlanacağını bilmediğimiz bir yolculuğa çıkmak anlamına gelir. Bu yüzden insan bazen özgürlüğü isterken aynı zamanda kendisini sınırlayacak kuralların, alışkanlıkların ve güvencelerin arkasına saklanır.
Erich Fromm, Özgürlükten Kaçış’ta bu çelişkiye dikkat çeker. Ona göre insan, geleneksel bağlardan kurtuldukça bireysel özgürlüğünü kazanır; ancak bu özgürlük aynı zamanda yalnızlık ve güçsüzlük duygusunu da beraberinde getirir. İnsan, kendi kararlarının sorumluluğunu tek başına taşımak yerine yeniden bir otoriteye, topluluğa ya da ideolojiye sığınma ihtiyacı duyar.
Bu yüzden özgürlük, yalnızca sahip olmak istediğimiz bir şey değil, zaman zaman kaçtığımız ağır bir sorumluluktur.
Yakınlık İsteriz Ama Kendimize Ait Bir Dünya Kurmaya Çalışırız
İnsan yalnız yaşamak için yaratılmamıştır. Bir başkasının varlığına, sesine, dokunuşuna, kendisini anlayan bir bakışa ihtiyaç duyar. Birlikte gülmek, bir şeyleri paylaşmak, hatırlanmak ve önemsenmek ister.
Fakat yakınlık arttığında başka bir ihtiyaç baş gösterir: Kendimize ait kalabilmek.
Birinin bizi anlamasını bekleriz ama bütün düşüncelerimizi açığa çıkarmaktan çekiniriz. Hayatımızda birinin olmasını isteriz ama bazen onun varlığının alışkanlıklarımızı değiştirmesine içten içe kızarız. Birlikte yaşamanın sıcaklığını ararken yalnız kalabileceğimiz o tenha köşeyi de korumaya çalışırız.
Bu durum yalnızca ikili ilişkilerde görülmez. Ailelerimizle, arkadaşlarımızla, toplumla ve hatta yaşadığımız şehirlerle kurduğumuz bağlarda da benzer bir gerilim vardır. Bir yere ait olmak isteriz ama o yerin bizi tamamen yutmasından, tanımlamasından hoşlanmayız.
Belki de insanın aradığı şey, bütünüyle yalnız kalmadan kendisi olabilmektir. Başkalarıyla birlikteyken de kendi düşüncelerine, sessizliğine ve sınırlarına sahip çıkabilmek... Ne var ki bu dengeyi tutturmak her zaman kolay değildir.
Değişmek İsteriz Ama Geçmişimize Tutunuruz
İnsan değişir. Çocukken inandığı şeylerden uzaklaşır, bir zamanlar çok önemsediği konuları unutabilir, bambaşka birine dönüşebilir. Yıllar önce verdiği kararları bugün anlamakta bile zorlanabilir.
Buna rağmen geçmişinden kolayca vazgeçemez.
Bazen artık kendisine iyi gelmeyen bir alışkanlığı sürdürür. Bazen çoktan sona ermiş bir ilişkinin hatıralarını taşır. Bazen de artık inanmadığı düşünceleri, yalnızca uzun yıllar boyunca hayatının bir parçası oldukları için korumaya devam eder.
Geçmiş, yalnızca yaşadıklarımızdan ibaret değildir; kim olduğumuza dair kurduğumuz hikâyenin de ana omurgasıdır. Onu değiştirmek, kendimize ilişkin bazı kabullerimizi de baştan yazmak anlamına gelir.
Nietzsche'nin insanın kendini aşması üzerine söyledikleri tam burada anlam kazanır. İnsan yalnızca başına gelenlerle şekillenen bir varlık değildir; kendisini yeniden kurabilme imkânına da sahiptir. Ancak bu yeniden kuruluş, eski benliğin bazı parçalarına acı da olsa veda etmeyi gerektirir.
Belki de değişmekte bu kadar zorlanmamızın tek nedeni bilinmeyenden korkmamız değildir; bir zamanlar olduğumuz kişiyi arkada bırakmanın zorluğundandır.
Akıl Başka Söyler, Kalp Başka Yöne Gider
İnsan akıl yürütebilen bir varlık olduğunu düşünür. Olayları tartar, sonuçları hesaplar, geçmiş deneyimlerinden ders çıkarmaya çalışır. Ne yapması gerektiğini çoğu zaman pekâlâ bilir.
Ama bilmek, her zaman bildiğimiz gibi davranacağımız anlamına gelmez.
Bize zarar verdiğini bildiğimiz bir alışkanlığa geri dönebiliriz. Mantıklı olmadığını aklımızın bir kenarıyla bildiğimiz bir kararın göz göre göre peşinden gidebiliriz. Bir insanla yollarımızı ayırmamız gerektiğini bildiğimiz hâlde o adımı atamayabiliriz. Bazen de bütün o soğuk hesapları bir kenara bırakıp içimizden geleni seçeriz.
Blaise Pascal'ın insanın hem akıl hem de duygu dünyasına ilişkin ikiliği, bu çelişkiyi kavramak için anahtardır. İnsan yalnızca mantıksal çıkarımlarla işleyen bir makine değildir. Hisleri, korkuları, umutları ve kör arzuları kararlarımızın oluşumunda her zaman büyük rol oynar.
Üstelik garip bir şekilde, duygularımızı çoğunlukla aklımızla açıklamaya çalışırız. Bir karar verdikten sonra arkasından ona mantıklı gerekçeler uydurur, bazen aslında sadece öyle hissettiğimiz için yaptığımız şeyleri akılcı bir temele oturmaya çalışırız.
İnsan yalnızca başkalarını değil, en çok kendi kendini kandırır; kimi zaman kendi kendisine anlattığı o kusurlu hikâyelere inanan da odur.
Kendimiz Olmak İsteriz Ama Başkalarının Gözünden Kendimize Bakarız
Herkes kendine özgü olmak ister. Kendi düşüncelerine, zevklerine, seçimlerine ve yaşam biçimine sahip çıkmayı önemser. Başkalarından farklı olmanın o özgürleştirici rüzgârını sever.
Fakat aynı insan, dönüp dolaşıp başkalarının kendisi hakkında ne düşündüğünü de merak eder.
Beğenilmek, kabul görmek, takdir edilmek ister. Başarılarını paylaşır, dış görünüşüne özen gösterir, zaman zaman kendi kararlarını başkalarının tepkilerine göre sessizce değiştirir. Hatta bazen gerçekten ne istediğini unutarak, çevresinin kendisinden beklediği o figüre dönüşür.
Bu çelişki modern dünyada daha da görünür hâle geldi. İnsanlar kendilerini ifade etmek için her zamankinden daha fazla imkâna sahipken, aynı zamanda sürekli görünür olmanın ve başkaları tarafından tartılmanın baskısı altında yaşıyorlar.
Kendi hayatımızı yazdığımızı sanırken bir de bakmışız ki, başkalarının bakışına göre şekillendirilmiş bir cümlenin içinde bulmuşuz kendimizi.
Montaigne'in insanın kendisini anlama çabasına verdiği önem burada hatırlanmaya değer. Çünkü insanı tanımak yalnızca neler düşündüğünü bilmek değildir; hangi düşüncelerinin gerçekten kendisine ait olduğunu, hangilerini dışarıdan devraldığını dürüstçe sorgulayabilmektir.
Belki de kendimiz olmanın en zor tarafı, başkalarının bizden görmek istediği kişi olma konforundan vazgeçebilmektir.
Mutlu Olmak İsteriz Ama Arzularımızın Sonu Gelmez
İnsan sahip olduklarıyla yetinmekte zorlanır. Bir şeyi elde ettiği an, gözü hemen bir sonrakine kaymaya başlar. Ulaşmak istediği hedefler değişir, beklentileri büyür, o anki mutluluğun yerini yeni bir arayış alır.
Bir ev ister, aldıktan kısa süre sonra daha güzelinin hayalini kurar. Bir yere taşınmak ister, oraya yerleştiğinde başka bir coğrafyayı hayal etmeye başlar. Bir başarıya ulaşır ama kısa süre sonra önünde yeni bir tepe belirir.
Bu durum her zaman basit bir açgözlülükle açıklanamaz. İnsan aynı zamanda merak eden, keşfeden, sınırlarını zorlayan bir varlıktır. Arzu, hayatı hareket ettiren en temel yakıttır.
Ancak arzu ile tatmin arasındaki o mesafe bazen kapanmaz. İnsan mutluluğu hep gelecekteki bir koşula bağladığında, içinde akıp giden anı yaşamayı erteler. Hep bir şeylerin tamamlanmasını, bazı sorunların çözülmesini, nihai bir çizgiye ulaşmayı bekler.
Schopenhauer, insanın arzu ve tatminsizlik arasında gidip gelen doğasını bu yüzden karamsar bir dille ele alır. Ona göre bir isteğin gerçekleşmesi, hemen ardından yeni bir isteğin doğmasından başka bir şey değildir.
Belki de sorun istemek değildir. Asıl sorun, hayatın ancak bir sonraki isteğimiz gerçekleştiğinde başlayacağına inanmamızdır.
Ölümü Biliriz Ama Sonsuza Kadar Yaşayacakmış Gibi Davranırız
İnsanın sahip olduğu en büyük bilgi, aynı zamanda kabullenmekte en çok zorlandığı gerçektir: Ölümlüyüz.
Zamanın geçtiğini biliriz. Çocukluğumuzun geride kaldığını, sevdiklerimizin yaşlandığını, bazı kapıların bir daha açılmamak üzere kapandığını görürüz. Buna rağmen çoğu zaman hayatımızı sanki sonsuz zamanımız varmış gibi gelişigüzel düzenleriz.
Ertelediğimiz konuşmalar, bir türlü başlayamadığımız yolculuklar, söyleyemediğimiz sözler ve yarım kalan hayaller birikir dağ gibi. Sanki hayatın ilerideki bir köşesinde, bütün bunları telafi etmek için uygun bir zaman bizi beklemektedir.
Oysa zaman, biz hazır olana kadar durmaz.
Heidegger'in insanın ölümlü bir varlık olduğu bilinci üzerine söyledikleri, yaşamı anlamlandırma çabamızın merkezindedir. Ölüm, yalnızca her şeyin sonunda gerçekleşen bir son nokta değil; yaşamın sınırlı olduğunu hatırlatarak attığımız her adıma, yaptığımız her seçime asıl ağırlığını veren gerçektir.
Belki de insanın en büyük çelişkisi, bir gün öleceğini gayet iyi bilmesine rağmen nasıl yaşayacağına karar vermeyi sürekli ertelemesidir.
Çelişkilerimizle Yaşamak
Bütün bu çelişkiler üst üste bindiğinde, insanı tanımlamak imkânsızlaşır. Çünkü insan tek bir sesten, tek bir arzudan ya da kalıp bir karakterden ibaret değildir. İçinde birbirine bağıran farklı sesler taşır. Bazen birini dinler, bazen diğerini. Dün savunduğu bir fikri bugün kendi elleriyle yıkar. Bir zamanlar vazgeçilmez sandığı şeylerden uzaklaşırken, hiç beklemediği başka bir şeyin tutsağı olabilir.
Belki de bu yüzden insanı tanımak, onu birkaç kalıp sıfatla açıklamakta çok daha zordur.
Herakleitos'un değişim üzerine düşünceleri, insanın bu akışkan doğasını anlamak için harika bir kapı aralar. Her şeyin durmaksızın aktığı bir dünyada insanın da aynı kalması beklenemez. Üstelik değişen yalnızca fikirlerimiz veya dış koşullarımız değildir; kendimize baktığımız ayna da zamanla aşınır ve dönüşür.
İnsan bazen kendi çelişkilerinden utanır. Tutarsız görünmek istemez, kararlarından emin olmayı, söyledikleriyle yaptıklarının kusursuz bir uyum içinde olmasını bekler. Oysa kendimizden talep ettiğimiz bu kusursuz tutarlılık, insan doğasının o dağınık gerçeğine hiç uymaz.
Çünkü hayat, birbirinden bağımsız ve düzgün çizilmiş karelerden oluşan bir albüm değildir. Kimi zaman aynı anda iki farklı yöne gitmek isteriz. Bir şeyden vazgeçerken onun yokluğunu özler, bir şeyi seçerken geride bıraktığımız ihtimalin sızısını taşırız. Kazandıklarımızın yanında kaybettiklerimizi, özgürlüğümüzün yanında o güvenli limanı, yakınlığın yanında sığındığımız yalnızlığı taşırız sırtımızda.
Ve bütün bu kargaşanın ortasında kendimize yaşanabilir bir alan açmaya çalışırız.
Belki de insan olmanın manası, bütün bu çelişkileri ortadan kaldırmakta değil, onlarla birlikte aynı çatı altında yaşayabilmeyi öğrenmektedir. Kendimizle her zaman uzlaşamayacağımızı, her kararımızın mükemmel olmayacağını, bazen ne istediğimizi bile bilmeyeceğimizi kabullenmekte...
Yaşadıkça değişen, düşündükçe kendi temellerini sarsan, bazen kendi doğrularına bile yabancılaşan huzursuz bir varlıktır. Onu bu kadar büyüleyici kılan da bütün bu zıtlıkların ortasında hâlâ bir anlam, bir denge ve kendine has bir hikâye aramaya devam etmesidir.
İnsan, kendi içinde tam bir uzlaşmaya varabildiği için değil; uzlaşamadığı, didiştiği hâlde sevmeye ve yaşamaya devam edebildiği için insandır.

Yorumlar
Yorum Gönder