İnsan çoğu zaman hayatı kontrol edebileceğine inanarak yaşar. Geleceğini planlar, karşısına çıkabilecek sorunları önceden çözmeye çalışır, istediği sonuçlara ulaşmak için çaba gösterir. Belirsizlikten hoşlanmaz; olayların kendi belirlediği yönde ilerlemesini ister. Fakat doğada böyle bir telaş göremeyiz. Nehirler önlerine çıkan her engeli ortadan kaldırmaya çalışmadan yollarına devam eder. Ağaçlar büyümek için başka ağaçlarla yarışmaz, mevsimler de birbirini beklemeden kendi döngüsünü sürdürür.
Çin düşünce tarihinin en eski geleneklerinden biri olan Taoizm, insanın doğayla ve evrenle kurduğu ilişkiye bu açıdan yaklaşır. İnsanın dünyayı yönetmeye çalışmasından çok, içinde yaşadığı düzeni anlamasıyla ilgilenir. Bu düşünceye göre insan, evrenden ayrı ve onun üzerinde duran bir varlık değildir. O da doğanın değişen, dönüşen ve birbirine bağlı parçalarından biridir.
Taoizm'in merkezinde bulunan Tao sözcüğü genellikle "Yol" olarak çevrilir. Ancak burada söz konusu olan, bir yere ulaşmak için izlenen sıradan bir yol değildir. Tao, evrendeki varoluşun temelini, oluş ve değişim sürecini, bütün varlıkların içinde bulunduğu doğal düzeni ifade eder. Onu kesin bir tanımla açıklamak da kolay değildir.
Bu güçlük, Taoist düşüncenin en önemli metinlerinden biri olan Tao Te Ching'in daha ilk bölümünde karşımıza çıkar. Metne göre sözcüklerle ifade edilebilen Tao, değişmez ve mutlak Tao değildir. Çünkü insan bir şeyi adlandırdığında onu kendi düşünce dünyasının sınırları içine yerleştirir. Oysa Tao, bu sınırların ötesinde bir anlam taşır.
Burada Taoizm'in önemli bir felsefi sorusuyla karşılaşırız: İnsan, evrenin işleyişini gerçekten kavrayabilir mi? Varlığı tanımlamak için kullandığımız kavramlar, onun kendisini mi anlatır, yoksa yalnızca bizim algılayabildiğimiz yönlerini mi? Taoist düşünce bu sorulara kesin cevaplar vermek yerine, insanın bilgiye ve gerçekliğe yaklaşımını sorgular.
Taoizm'e göre evren, birbirinden bağımsız nesnelerin bir araya geldiği durağan bir yapı değildir. Sürekli oluş ve değişim içindedir. Varlıklar ortaya çıkar, dönüşür ve başka varoluş biçimlerine geçer. Tao ise bu oluşun dışında duran bir yönetici ya da yaratıcıdan çok, bütün bu sürecin temel ilkesi olarak düşünülür.
Taoizm denildiğinde ilk akla gelen isim Laozi'dir. Geleneksel anlatıya göre MÖ 6. yüzyılda yaşamış olan Laozi, Zhou Hanedanı döneminde saray arşivlerinde görev yapan bir bilgedir. Rivayete göre yaşadığı toplumun giderek bozulduğunu düşünerek insanlardan uzaklaşmak üzere batıya doğru yola çıkar. Bir sınır kapısında kendisini durduran görevlinin isteği üzerine düşüncelerini yazıya döker ve geride Tao Te Ching adlı eseri bırakır.
Bu hikâye yüzyıllardır anlatılagelse de Laozi'nin tarihsel kimliği kesin değildir. Gerçekten tek bir kişi olup olmadığı, hangi dönemde yaşadığı ve kitabın tamamını yazıp yazmadığı konusunda araştırmacılar arasında görüş birliği bulunmaz. Günümüzde Tao Te Ching'in farklı dönemlerde ortaya çıkmış metinlerin bir araya gelmesiyle bugünkü biçimini aldığı düşüncesi de kabul görmektedir.
Yaklaşık beş bin Çin karakterinden oluşan eser, kısa bölümler hâlinde ilerler. Şiirsel ve yoğun anlatımı nedeniyle ilk bakışta oldukça sade görünen bazı ifadeler, üzerinde düşünüldükçe farklı anlamlar kazanır. Kitabın okuruna hazır cevaplar sunmaması da bu özelliğinin bir parçasıdır.
Eserde öne çıkan kavramlardan biri Tao ile De arasındaki ilişkidir. Tao evrensel Yol'u ifade ederken De, bu Yol'un varlıklarda ortaya çıkan gücü, niteliği veya erdemi olarak yorumlanır. Buradaki erdem, toplumsal kurallara uygun davranmaktan ziyade bir varlığın kendi doğasına uygun biçimde yaşamasıyla ilgilidir.
Laozi'nin düşüncesinde bilgelik, her konuda söz sahibi olmak ya da her gelişmeye müdahale etmek anlamına gelmez. İnsan bazen geri çekilerek, bazen sessiz kalarak, bazen de olayların gelişmesine izin vererek daha doğru bir tutum sergileyebilir. Bu yaklaşımın en belirgin karşılığı ise Wu Wei kavramında ortaya çıkar.
Taoist düşüncenin en bilinen kavramlarından biri olan Wu Wei, çoğunlukla "eylemsizlik" şeklinde çevrilir. Ancak bu çeviri kavramın anlamını tam olarak karşılamaz. Wu Wei, hiçbir şey yapmamak, sorumluluklardan uzaklaşmak veya hayatın karşısında edilgen bir tutum benimsemek değildir.
Daha çok, gereksiz müdahalelerden kaçınarak içinde bulunulan koşullara uygun hareket etmeyi anlatır. Bir bahçıvanın bitkinin büyümesini sağlamaya çalışırken onu zorlayamayacağını bilmesi gibi. Toprağı hazırlar, suyunu verir, yeterli ışığı almasını sağlar. Fakat bitkinin büyümesini kendi isteğine göre hızlandıramaz.
Taoist düşüncede insanın eylemleri de benzer bir anlayışla değerlendirilir. Her durumda daha fazla çaba göstermek, her engelle doğrudan mücadele etmek veya istediğimiz sonucu elde edene kadar ısrar etmek doğru olmayabilir. Bazen içinde bulunduğumuz koşulları anlamak ve farklı bir yol izlemek çok daha yerinde bir davranıştır.
Wu Wei'nin arkasında, Taoist düşüncenin bir başka önemli kavramı olan Ziran bulunur. Genellikle kendiliğindenlik veya doğallık olarak çevrilen Ziran, varlıkların kendi doğalarına uygun biçimde ortaya çıkmasını ve gelişmesini ifade eder. Burada doğallık, insanın aklına gelen her şeyi yapması ya da içinden geldiği gibi davranması değildir. Bir şeyin dışarıdan zorlanmadan, kendi niteliği doğrultusunda gerçekleşmesidir.
Wu Wei ile Ziran arasındaki ilişki de bu noktada anlaşılır. Ziran varoluşun kendiliğindenliğini anlatırken Wu Wei, insanın bu doğal işleyişle uyumlu hareket etmesini ifade eder. İnsan her şeyi kendi iradesine göre biçimlendirmeye çalışmak yerine, içinde bulunduğu koşulları tanıyarak hareket ettiğinde bu iki kavram birbirine yaklaşır.
Laozi'nin bu düşünceyi anlatırken başvurduğu imgelerden biri sudur. Su yumuşak ve şekil değiştirebilen bir maddedir. İçine girdiği kabın biçimini alır, önüne çıkan engellerin çevresinden dolaşır ve çoğu zaman alçak yerlere yönelir. Buna rağmen zaman içinde en sert kayaları bile aşındırabilir.
Suyun gücü, karşısına çıkan her şeyi ezip geçmesinden kaynaklanmaz. Kendi niteliğini kaybetmeden hareket edebilmesinde saklıdır. Wu Wei'nin anlatmak istediği de buna yakındır.
Bu yaklaşım, özellikle başarıyı sürekli çalışmak, rekabet etmek ve daha fazlasını elde etmek üzerinden tanımlayan modern yaşam anlayışıyla karşılaştırıldığında farklı bir bakış sunar. Taoizm çabayı bütünüyle reddetmez. İnsan bir işin üzerinde çalışabilir, hedefleri için emek verebilir. Ancak her şeyi zorlayarak elde etmeye çalışmanın çoğu zaman beklenen sonucu vermediğini de hatırlatır.
Taoizm'le birlikte anılan bir diğer önemli düşünce Yin ve Yang anlayışıdır. Bu iki kavram çoğunlukla birbirine karşıt güçler olarak açıklanır. Oysa aralarındaki ilişki, birbirini yok etmeye çalışan iki ayrı kutuptan çok, aynı bütünün birbirini tamamlayan yönleriyle ilgilidir.
Yin genellikle karanlık, serinlik, gece, içe dönüklük ve dinginlikle; Yang ise aydınlık, sıcaklık, gündüz, hareket ve dışa dönüklükle ilişkilendirilir. Bunlar birbirinden kesin çizgilerle ayrılmış, değişmez özellikler değildir. Bir durum, başka bir durumla karşılaştırıldığında Yin veya Yang niteliği kazanabilir.
Gece gündüze, kış bahara dönüşür. Dinlenme ihtiyacının ardından hareket etme isteği gelir. Hareketin yoğunlaştığı zamanlarda ise insan yeniden sakinliğe yönelir. Bu dönüşüm, evrendeki değişimin doğal bir parçasıdır.
Yin ve Yang sembolünde her iki rengin içinde bulunan küçük karşıt renkli noktalar da bu düşünceyi anlatır. Birbirine zıt görünen iki unsurun içinde diğerinin izleri vardır. Dolayısıyla hiçbir durum bütünüyle tek bir niteliğe sahip değildir ve hiçbir şey sonsuza kadar aynı biçimde kalmaz.
Burada tarihsel bir ayrıntıyı da belirtmek gerekir: Yin ve Yang düşüncesi yalnızca Taoizm'e ait değildir. Çin düşünce tarihinde daha geniş bir kozmolojik geleneğin parçasıdır. Taoizm bu anlayışla güçlü bir ilişki kurmuş olsa da ikisini tamamen özdeş kabul etmek doğru olmaz.
Bu düşünceyi gündelik yaşama taşıdığımızda karşımıza ilginç bir sonuç çıkar. İnsan her zaman güçlü, hareketli, üretken veya kararlı olmak zorunda değildir. Bazen geri çekilmek, dinlenmek ve değişime izin vermek de yaşamın doğal bir parçasıdır.
Taoist düşüncenin bir diğer önemli ismi Zhuangzi'dir. MÖ 4. yüzyıl civarında yaşadığı kabul edilen filozof, Laozi ile ilişkilendirilen düşünce geleneğini hikâyeler, mizah ve paradokslar aracılığıyla farklı bir boyuta taşımıştır.
Zhuangzi'nin anlatılarında insanın kendi bakış açısını evrenin tek ölçüsü olarak kabul etmesine yönelik güçlü bir eleştiri bulunur. Onun düşüncelerini ilginç kılan şeylerden biri de ciddi felsefi soruları bazen oldukça sıradan görünen hikâyelerle anlatmasıdır.
Bunların en tanınmışı kelebek rüyasıdır.
Zhuangzi bir gece rüyasında kelebek olduğunu görür. Kelebek olarak özgürce uçmakta, çevresini keşfetmekte ve insan olduğuna ilişkin hiçbir şey düşünmemektedir. Uyandığında yeniden Zhuangzi olduğunu fark eder. Fakat ardından zihnini kurcalayan bir soru ortaya çıkar: Rüyasında kelebek olduğunu gören Zhuangzi midir, yoksa kendisini Zhuangzi olarak gören bir kelebek midir?
Bu kısa anlatı, gerçeklik ve kimlik üzerine oldukça geniş bir düşünme alanı açar. İnsan gerçekten gördüğü dünyayı olduğu gibi mi algılar? Yoksa gerçeklik dediğimiz şey, zihnimizin ve deneyimlerimizin biçimlendirdiği bir yorumdan mı ibarettir?
Zhuangzi'nin burada sorguladığı mesele yalnızca rüya ile uyanıklık arasındaki fark değildir. İnsan zihninin kendi deneyimini kesin ve değişmez gerçeklik olarak kabul etmesi de tartışmaya açılır. Bir bakış açısından doğru görünen şey, başka bir bakış açısından farklı bir anlam kazanabilir. Bu nedenle insanın kendi bilgisinden ve yargılarından kuşku duyması, düşünsel özgürlüğün önemli bir parçasıdır.
Zhuangzi'nin metinlerinde ustalar ve zanaatkârlar üzerinden anlatılan hikâyeler de dikkat çekicidir. Bunlardan biri, işini büyük bir ustalıkla yapan bir kasabın hikâyesidir. Kasap, hayvanın eklemlerini ve dokusunu tanıdığı için bıçağını etin doğal boşluklarından geçirir. Gereksiz kuvvet kullanmaz; hareketlerini karşısındaki yapıya göre ayarlar. Bu nedenle bıçağı uzun süre keskin kalır.
Bu hikâyede ustalık yalnızca teknik beceriyle açıklanmaz. İnsanın yaptığı işi dikkatle tanıması, onun özelliklerini anlaması ve hareketlerini buna göre düzenlemesi de önemlidir. Wu Wei burada soyut bir felsefi kavram olmaktan çıkarak gündelik hayatın içinde karşılık bulur.
Zhuangzi'nin anlatılarında insanın kendisini evrenin merkezinde görme alışkanlığı da sorgulanır. Belki de insanın dünyayı anlamakta zorlanmasının nedenlerinden biri, kendi bakış açısının sınırlarını fark etmekte güçlük çekmesidir.
Taoist düşüncede doğa, insanın üzerinde egemenlik kurması gereken bir alan olarak görülmez. Dağlar, nehirler, bitkiler, hayvanlar ve insanlar aynı varoluşun parçalarıdır. İnsan bu bütünün dışında değildir; onun içinde yaşar ve değişimin bir parçası olarak varlığını sürdürür.
Bu nedenle doğayla uyum düşüncesi, yalnızca güzel bir manzara karşısında huzur bulmakla ilgili değildir. İnsanın kendi ihtiyaçlarını, sınırlarını ve içinde bulunduğu koşulları tanımasını da kapsar.
Taoizm'in sadelik anlayışı da burada anlam kazanır. Daha az şeye sahip olmak tek başına bir amaç değildir. Önemli olan, insanın neye gerçekten ihtiyaç duyduğunu fark etmesi ve hayatını gereksiz yüklerle doldurmamasıdır.
Bugün sürekli tüketmeye, üretmeye ve daha fazlasını elde etmeye yönlendirilen bir dünyada bu yaklaşım üzerinde düşünmeye değer. Çünkü insanın sahip oldukları arttıkça hayatının mutlaka kolaylaşacağına ilişkin yaygın kabul, her zaman gerçeği yansıtmaz. Bazen fazlalıklar, insanın ne istediğini anlamasını bile güçleştirir.
Taoist düşünce, insanı doğanın ritminden bütünüyle koparmamaya çalışır. Bunun için belirli bir yaşam biçimini herkese dayatmaz. Daha çok, insanın kendi davranışlarına ve çevresindeki değişime dikkatle bakmasını önerir.
Taoizm'i yalnızca Laozi ve Zhuangzi'nin düşüncelerinden ibaret görmek, tarihsel gelişimini eksik bırakır. Yüzyıllar içinde felsefi metinlerin ötesine geçerek tapınakları, rahiplik kurumlarını, ritüelleri, tanrıları, meditasyon uygulamalarını ve ölümsüzlük arayışlarını içeren geniş bir dinî geleneğe dönüşmüştür.
Felsefi Taoizm denildiğinde çoğunlukla Laozi ve Zhuangzi'nin metinleri çevresinde gelişen düşünce geleneği akla gelir. Dinî Taoizm ise özellikle MS 2. yüzyıldan itibaren örgütlü topluluklar ve kurumsal yapılar kazanmaya başlamıştır.
Bu iki alanı birbirinden tamamen bağımsız düşünmek de doğru değildir. Tarih boyunca birbirlerini etkilemiş, farklı yorumlarla zenginleşmiş ve Çin kültürünün gelişiminde önemli bir yer edinmişlerdir.
Taoizm'in etkileri din ve felsefeyle sınırlı kalmamıştır. Çin şiirinde, resminde, kaligrafisinde, geleneksel tıbbında ve bahçe tasarımında da bu düşünce dünyasının izlerini görmek mümkündür.
Özellikle Çin manzara resimlerinde insan figürünün çoğu zaman dağların ve geniş doğa görüntülerinin yanında oldukça küçük gösterilmesi dikkat çekicidir. Bu kompozisyonlarda insan, manzaranın sahibi veya merkezindeki unsur değildir. Büyük bir doğa bütününün içindeki varlıklardan biridir. Bu yaklaşım, Taoist düşüncenin insan ve doğa arasındaki ilişkiye bakışıyla birlikte değerlendirilebilir.
Taoizm'in günümüzde de ilgi görmesinin nedenlerinden biri, insanın yüzyıllardır değişmeyen bir sorununa dokunmasıdır: Kontrol etme arzusu.
Geleceği bilmek, olabilecek bütün ihtimalleri hesaplamak ve sonuçları güvence altına almak istiyoruz. Planlarımızın bozulması bizi rahatsız ediyor. Uzun süre emek verdiğimiz bir şey gerçekleşmediğinde bunu çoğu zaman başarısızlık olarak değerlendiriyoruz. Oysa hayat, insanın bütün beklentilerine göre ilerleyen bir süreç değil.
Bazen uzun süre uğraştığımız bir kapı açılmaz. Bazen hiç düşünmediğimiz başka bir yol karşımıza çıkar. Yaşanan bir değişiklik, başlangıçta istemediğimiz hâlde zamanla yeni imkânlar yaratabilir.
Taoizm bu durumlarda kayıtsız kalmayı veya hiçbir şey yapmadan beklemeyi önermez. Koşulları anlamaya, değişimi fark etmeye ve gerektiğinde kendi tutumumuzu yeniden değerlendirmeye çağırır. Her mücadeleye aynı biçimde karşılık vermek zorunda olmadığımızı hatırlatır.
Bu düşünceyi anlamak kolay görünse de uygulamak pek kolay değildir. Çünkü alışkanlıklarımız, beklentilerimiz ve başarıya ilişkin kabullerimiz çoğu zaman bizi sürekli müdahale etmeye yönlendirir. Bir şeyin istediğimiz gibi gelişmediğini gördüğümüzde daha fazla çaba göstermeyi tek çözüm olarak kabul ederiz.
Oysa bazen sorun çabanın azlığı değil, yanlış yerde ve yanlış biçimde harcanmasıdır.
Laozi'ye atfedilen düşüncelerin yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde yorumlanmasının nedeni de belki budur. Tao, insanın önüne konmuş kesin bir yol haritası değildir. Daha çok, dünyayı anlamaya çalışırken kendi düşüncelerimizin ve beklentilerimizin dışına çıkabilme imkânıdır.
İnsan hayatı boyunca pek çok kez yön değiştirmek zorunda kalır. Bazı kararlarından vazgeçer, bazı hedeflerini yeniden belirler. Bazen ilerlemek için beklemesi, bazen de yıllardır tutunduğu bir şeyi geride bırakması gerekir. Bunların hangisinin doğru olduğunu her zaman önceden bilemeyiz.
Belki Taoizm'in bize bıraktığı en önemli düşünce de burada saklıdır: Hayatın her aşamasında aynı biçimde davranmak zorunda değiliz. Değişen koşullarla birlikte bizim de değişmemiz mümkündür.
Bir nehrin akışını izlediğimizde bunu daha iyi anlarız. Su bazen hızlanır, bazen yavaşlar; kimi yerde genişler, kimi yerde dar bir yatağın içinden geçer. Önüne çıkan her şeyi ortadan kaldırmaya çalışmaz. Yol boyunca biçim değiştirir ama akmaya devam eder.
İnsan için de belki asıl mesele budur. Her şeyi kontrol edemeyeceğimizi kabul etmek, hayat üzerindeki etkimizden vazgeçmek değildir. Neye müdahale edebileceğimizi, neyi değiştiremeyeceğimizi ve hangi noktada başka bir yol seçmemiz gerektiğini öğrenmektir.
Çünkü bazen aradığımız yol, önümüzde duran ama acelemizden dolayı göremediğimiz yoldur.

Yorumlar
Yorum Gönder