Yetenek dediğimiz şey doğuştan mı gelir, yoksa sonradan çalışarak mı kazanılır? Bu soru yıllardır sorulur ama yanıtı hiçbir zaman birbirinden kesin çizgilerle ayrılmış iki seçenekten ibaret değildir. Çünkü yetenek, doğuştan gelen özelliklerle sonradan edinilen deneyimlerin, merakın, emeğin ve fırsatların kesiştiği yerde gelişir.
Bazı insanlar belirli alanlara diğerlerinden daha yatkın özelliklerle dünyaya gelebilir. Kiminin işitsel algısı güçlüdür, kimi ince motor becerilerinde daha avantajlıdır, kimi sayısal ilişkileri daha hızlı kavrar, kimi de kelimelerle ve imgelerle kolayca bağ kurar. Genetik farklılıklar öğrenme ve performans üzerinde etkili olabilir. Ancak bu, yeteneğin doğum anında belirlenmiş ve değişmez bir kader olduğu anlamına gelmez. Genetik yatkınlıklar, çevreyle, eğitimle, deneyimle ve kişinin karşılaştığı fırsatlarla birlikte şekillenir. Müzikal uzmanlığın kökenlerini inceleyen araştırmalar da doğuştan gelen özelliklerle sonradan kazanılan becerileri birbirinin karşıtı olarak değil, birbirini etkileyen çok sayıda faktörün parçası olarak ele alıyor.
Peki, doğuştan gelen o parıltı tek başına yeterli mi? Elbette değil. İşlenmemiş bir taş ne kadar değerli olursa olsun, yontulmadığı sürece içinde taşıdığı biçimi ortaya çıkaramaz. Bir enstrümanı çalmaya yatkın olmak, onu ustalıkla çalabilmek anlamına gelmez. Resim yapmaya doğal bir ilgisi bulunmak, yıllarca renklerle, biçimlerle ve kompozisyonla uğraşmadan iyi bir ressam olmaya yetmez. Potansiyel, ancak deneyimle ve emekle görünür hâle gelir.
Üstelik yetenek yalnızca tekrar yapmakla da gelişmez. Nasıl çalıştığımız, hatalarımızdan ne öğrendiğimiz, doğru geri bildirim alıp almadığımız ve kendimizi geliştirebileceğimiz bir ortamda bulunup bulunmadığımız da önemlidir. Psikoloji alanındaki araştırmalar, bilinçli ve amaçlı çalışmanın uzmanlaşmada önemli bir rol oynadığını, ancak başarıyı tek başına açıklamadığını ortaya koyuyor. İnsanların bir alandaki performansını şekillendiren başka bilişsel, kişisel ve çevresel etkenler de var.
Belki de en az konuştuğumuz mesele, bir insanın yeteneğini keşfedebilmesi için öncelikle o yeteneği deneyimleme fırsatına sahip olması gerektiği. Çocukken her şeyi saf bir merakla yaparız. Bir şeyleri karalar, şarkılar söyler, dans eder, hikâyeler uydurur, parçaları bir araya getirir, bozup yeniden yaparız. O sırada bunların gelecekte neye dönüşebileceğini düşünmeyiz. Yalnızca hoşumuza gittiği için yaparız.
Fakat her merak desteklenmez. Bazen ailelerin beklentileri, ekonomik koşullar, eğitim sisteminin dar kalıpları ya da çevrenin yargıları, insanı başka yönlere iter. “Bununla hayat mı geçer?”, “Önce doğru düzgün bir meslek edin”, “El âlem ne der?” gibi cümleler, bir süre sonra insanın kendi isteklerinden daha yüksek sesle konuşmaya başlar. Böylece bazı ilgi alanları hiç gelişme fırsatı bulamaz. Keşfedilmemiş, denenmemiş, belki de yalnızca bir kez heves edilip bırakılmış nice potansiyel hayatın bir köşesinde sessizce bekler.
Yıllar sonra insanın içinde beliren huzursuzluğun nedeni her zaman bu değildir elbette. Fakat bazen kendimize ait olmayan beklentilerin peşinden uzun süre koştuğumuzu fark ederiz. Başkalarının doğru bulduğu bir hayatı yaşarken kendi merakımızı, heyecanımızı ve neye gerçekten ilgi duyduğumuzu unutmuş olabiliriz. Bir zamanlar büyük bir keyifle yaptığımız bir şeyin aklımıza düşmesi, eski bir hevesin yeniden canlanması ya da hiç denemediğimiz bir alana karşı duyduğumuz açıklayamadığımız ilgi, kendimize dönmek için küçük bir işaret olabilir.
O içteki sesi bulmak da büyük bir karar ya da hayatı bütünüyle değiştiren bir devrimle başlamak zorunda değil. Bazen yalnızca izin vermekle başlar. Bir kursa katılmak, bir fırça almak, bir enstrümanı eline geçirmek, daha önce hiç denemediğin bir işi öğrenmeye çalışmak… Yaparken zamanın nasıl geçtiğini fark etmediğin bir uğraşın peşinden gitmek. Üstelik ilk denemede iyi olmak zorunda da değilsin. Çünkü yeteneğin gelişmesi için önce acemiliğe katlanmak gerekir.
Ustalığa ulaşmış insanlara baktığımızda çoğu zaman yalnızca ortaya çıkan eseri görürüz. Yıllarca süren tekrarları, başarısız denemeleri, vazgeçme noktasına geldikleri anları ve yeniden başlamalarını ise görmeyiz. Başarıyı doğuştan gelen bir dehanın doğal sonucu olarak anlatmak kolaydır. Oysa ustalık, çoğu zaman yeteneğin yanı sıra sabır, disiplin, doğru yönlendirme ve uzun süreli bir gelişim sürecinin ürünüdür.
Ancak burada başka bir yanılgıya da düşmemek gerekir: Çok çalışmak herkesi aynı noktaya taşımaz. Aynı miktarda emek veren iki insanın aynı sonucu elde etmesi beklenemez. İlgi alanları, öğrenme hızları, fiziksel ve bilişsel özellikleri, yaşam koşulları ve karşılarına çıkan fırsatlar farklıdır. Bu yüzden başarıyı yalnızca çalışmanın miktarıyla ölçmek de doğru değildir. Önemli olan, kişinin kendi potansiyelini tanıması, geliştirebileceği alanları keşfetmesi ve kendi ilerlemesini başkalarının ulaştığı noktalarla sürekli kıyaslamamasıdır.
Belki de yetenek tartışmasının en önemli sorusu, “Dünyanın en iyisi olabilir miyim?” değil, “Ben neyi yaparken kendimi daha canlı, daha meraklı ve daha özgür hissediyorum?” sorusudur. Çünkü her ilginin mesleğe, her becerinin başarıya ya da her tutkunun büyük bir esere dönüşmesi gerekmez. Bir uğraş yalnızca insanın hayatına anlam, keyif ve yeni bir öğrenme alanı kattığı için de değerlidir.
Korkuları ve “kusursuz olmak zorundayım” baskısını biraz olsun kenara bırakıp, gerçekten neye yönelmek istediğimizi hatırlamak gerekir. Eskiden yarım bıraktığımız, vakit kaybı diyerek rafa kaldırdığımız ya da başkalarının beklentileri yüzünden hiç başlayamadığımız şeylere yeniden bakabiliriz. Belki içlerinde büyük bir yetenek saklıdır, belki de yalnızca bize iyi gelen bir uğraş vardır. İkisi de yeterince kıymetlidir.
Çünkü insan yalnızca doğuştan getirdikleriyle sınırlı değildir. Öğrendikleriyle, denedikleriyle, vazgeçip yeniden başladıklarıyla da şekillenir. Yetenek bazen doğuştan gelen bir kıvılcımdır; bazen de insanın yıllar sonra kendisine yeniden izin vermesiyle ortaya çıkar.
Belki de mesele yetenekli doğup doğmadığımız değil, içimizde gelişme ihtimali taşıyan şeylere ne kadar alan açabildiğimizdir. Ve yeniden başlamak için hiçbir zaman geç değildir.

Yorumlar
Yorum Gönder