Hayatın en büyük ironilerinden biri, elimizin altındakilere burun kıvırıp zihnimizdeki imkânsız ihtimallerin peşinden koşmamızdır. Sahip olduğumuz şeyler zamanla sıradanlaşırken henüz dokunamadığımız, uzanamadığımız her şey gözümüzde büyür; parlar, anlam kazanır ve karşı konulmaz bir çekim alanı yaratır. Bazen bir insan, bazen bir ev, bazen bir iş, bazen de henüz yaşamadığımız başka bir hayat… Ulaşamadığımız şey, yalnızca bir istek olmaktan çıkar; zihnimizde neredeyse bir kurtuluş vaadine dönüşür.
Peki, insan zihni neden böyle çalışır? Neden sahip olduğumuzla yetinmekte zorlanırken sahip olamadığımız şeylere bu kadar büyük anlamlar yükleriz? Ve daha önemlisi, gerçekten istediğimiz şeyin peşinden mi koşarız, yoksa ona ulaşınca dönüşeceğimizi hayal ettiğimiz kişinin mi?
Bir şeyin zor elde edilmesi, onun mutlaka değerli olduğu anlamına gelmez. Fakat zihnimiz çoğu zaman bu ikisini birbirine karıştırır. Kolayca ulaşabildiğimiz bir nesne, fırsat ya da insan gözümüzde daha sıradan görünürken erişimi kısıtlı olanın değeri kendiliğinden yükselir. Psikolojide kıtlık etkisi olarak ele alınan bu eğilim, bir şeyin sınırlı bulunmasının onun arzu edilirliğini artırabileceğini gösterir. Michael Lynn'in kıtlık ve algılanan değer üzerine yaptığı araştırma derlemesi de bu ilişkiyi inceleyen önemli çalışmalardan biridir
Çünkü kıtlık yalnızca nesnenin miktarıyla ilgili değildir; zihnimizde bir anlam da üretir. Bir şey herkeste yoksa, ona sahip olmak bizi diğerlerinden ayırabilir. Bir fırsat herkese açık değilse, onu elde etmek özel olduğumuz hissini besleyebilir. Böylece arzu ettiğimiz şeyin gerçek niteliğiyle birlikte, onun bize kazandıracağını düşündüğümüz statüyü, ayrıcalığı ve farklılık duygusunu da istemeye başlarız.
Burada ince bir yanılgı ortaya çıkar: Bir şeyin zor bulunmasını, onun bizim için doğru ya da iyi olduğunun kanıtı sayarız. Oysa erişimin güç olması, değerin yüksek olduğuna dair güvenilir bir ölçü değildir. Bazen yalnızca erişimin güç olmasıdır.
İlişkilerde bu durum daha karmaşık bir hâl alır. Karşımızdaki insan açık, dürüst ve duygusal olarak ulaşılabilir olduğunda ilişki zamanla güvenli bir zemine oturabilir. Fakat bazı insanlar için güvenin getirdiği sakinlik, heyecanın azalması gibi algılanır. Buna karşılık mesafeli, ne düşündüğü belli olmayan ya da ilgisini bir gösterip bir geri çeken biri, zihnimizde çok daha fazla yer kaplayabilir.
Belirsizlik, insanı sürekli düşünmeye iter. Acaba ne hissediyor? Neden aramadı? Söylediği şeyin ardında başka bir anlam mı var? Bir sonraki karşılaşmada ne olacak? Zihin, cevaplanmamış soruların etrafında dönmeye başlar. Böylece karşımızdaki insanla geçirdiğimiz zamandan çok, onun hakkında düşündüğümüz zaman artar.
Erin Whitchurch, Timothy Wilson ve Daniel Gilbert'in 2011 yılında yayımlanan araştırması, romantik ilginin belirsiz olduğu koşullarda katılımcıların karşılarındaki kişilere daha fazla çekim duyabildiğini gösterdi. Ancak bu sonuç, belirsizliğin her ilişkide çekimi artırdığı ya da ulaşılmaz insanların daha iyi partnerler olduğu anlamına gelmiyor. Araştırmanın ortaya koyduğu şey daha sınırlı ama ilginç: Birinin bize karşı ne hissettiğinden emin olmadığımızda, onu daha fazla düşünmemiz ve bu düşüncelerin çekimimizi etkileyebilmesi
Belki de asıl mesele burada başlıyor. Bir insanı tanımakla, onun hakkında hayal kurmak aynı şey değildir. Gerçek bir insanın sınırları, kusurları, alışkanlıkları ve çelişkileri vardır. Oysa zihnimizde yarattığımız kişi, bizim beklentilerimize göre şekillenir. Henüz tanımadığımız yanlarını kendi arzularımızla doldurur, söylemediği sözlere anlamlar yükler, göstermediği özellikleri ona yakıştırırız.
Bir süre sonra karşımızdaki kişiyi değil, onun etrafında kurduğumuz ihtimali istemeye başlarız. Belki de ulaşmaya çalıştığımız şey o insan değil, onun bizi seçeceği gün yaşayacağımızı düşündüğümüz duygudur: Değerli olmak, seçilmek, kazanmak, nihayet yeterli olduğumuzu hissetmek…
Böyle durumlarda arzu, sevgiyle kolayca karıştırılabilir. Oysa birinin peşinden koşmak, onu sevmekle aynı şey değildir. Bazen yalnızca kendi zihnimizde büyüttüğümüz bir sorunun cevabını ararız.
Üstelik ulaşılmazlık her zaman romantik bir gizem de değildir. Bazen karşımızdaki insan gerçekten ilgisizdir, bazen ilişki kurmaya hazır değildir, bazen de bize iyi gelmeyecek kadar tutarsızdır. Her mesafeyi aşılması gereken bir engel, her ilgisizliği çözülmesi gereken bir bilmece hâline getirmek, arzuyu beslerken insanı kendi ihtiyaçlarından uzaklaştırabilir.
Ulaşamadığımız bir şeyi istememizin bir başka nedeni de özgürlüğümüzün kısıtlandığını hissetmemizdir. Bir fırsat elimizden alındığında, bir seçenek kapatıldığında ya da bir şeyin bize yasak olduğu söylendiğinde, o seçeneğe yönelik isteğimiz artabilir.
Psikolojide psikolojik tepki (psychological reactance) olarak adlandırılan bu olgu, kişinin özgürlüğünün tehdit edildiğini düşündüğünde kısıtlanan seçeneği yeniden elde etmeye yönelmesini açıklar. Bazen bir şeyi gerçekten istediğimiz için değil, onu isteme hakkımızın elimizden alındığını hissettiğimiz için arzularız.
Bu yüzden yasak olan, yalnızca yasak olduğu için daha çekici görünebilir. Başkasının sahip olduğu, bizim ulaşamadığımız ya da bize uygun görülmeyen bir şey, bir anda özgürlük ve kendini kanıtlama meselesine dönüşebilir.
Burada kendimize sormamız gereken soru şudur: Ben bunu gerçekten istiyor muyum, yoksa bana ait olmadığı söylendiği için mi peşinden gidiyorum?
Çünkü bazen arzunun merkezinde nesnenin kendisi değil, ona ulaşarak bir sınırı aşma isteği vardır. İnsan, bir şeyi elde ettiğinde yalnızca ona sahip olacağını değil, kendi gücünü de kanıtlayacağını düşünür. Fakat bir şeyi elde etmekle kendini kanıtlamak aynı şey değildir.
Bu döngü yalnızca ilişkilerde yaşanmaz. İş hayatında, maddi hedeflerde, tüketim alışkanlıklarında ve kurmak istediğimiz yaşamda da kendini gösterir.
Yeni bir ev, daha iyi bir iş, başka bir şehirde yaşamak, daha yüksek bir gelir, daha iyi bir araba… Bunların her biri gerçekten hayatımızı iyileştirebilir. Sorun, bir hedefe sahip olmak istememizde değil; o hedefi bütün mutsuzluklarımızı ortadan kaldıracak tek çözüm gibi görmemizdedir.
Zihnimiz geleceği çoğu zaman seçici bir biçimde hayal eder. Yeni eve taşındığımızda yaşayacağımız ferahlığı düşünürüz ama o evin faturalarını, bakımını, günlük sorumluluklarını hesaba katmayız. Yeni bir işe geçtiğimizde elde edeceğimiz özgürlüğü hayal ederiz ama beraberinde gelecek belirsizlikleri düşünmeyiz. Başka bir şehirde kuracağımız hayatın güzelliklerini zihnimizde canlandırırken orada da gündelik hayatın, alışkanlıkların ve sorunların var olacağını unutabiliriz.
Böylece hedefin kendisiyle birlikte, ona yüklediğimiz bütün beklentileri de satın almak isteriz. Sanki bir gün o kapıdan içeri girdiğimizde yalnızca mekânımız değil, hayatımızın tamamı değişecekmiş gibi…
Oysa bir hedefe ulaşmak, hayatın bütün sorunlarını ortadan kaldırmaz. Yalnızca bazı koşulları değiştirir. Yeni bir başlangıç gerçekten yeni imkânlar yaratabilir; fakat insanın kendi alışkanlıklarını, beklentilerini ve kendisiyle kurduğu ilişkiyi de beraberinde götürdüğünü unutmamak gerekir.
Bir şeyi uzun süre arzulayıp sonunda elde ettiğimizde yaşadığımız en büyük şaşkınlıklardan biri, onun zihnimizdeki kadar büyülü olmamasıdır.
Psikolojide hedonik adaptasyon olarak tanımlanan süreç, olumlu ya da olumsuz yaşam değişikliklerine zamanla uyum sağlamamızı ifade eder. Yeni koşulların yarattığı duyguların şiddeti zaman içinde azalabilir; başlangıçta büyük mutluluk veren bir gelişme, gündelik hayatın doğal bir parçasına dönüşebilir. Sonja Lyubomirsky'nin çalışmaları, bu uyum sürecini ve mutluluğun zaman içinde nasıl değişebildiğini ele alır.
Yeni evimizin ilk günlerindeki heyecan, bir süre sonra mutfağın temizlenmesi, faturaların ödenmesi ve günlük işlerin yapılmasıyla yer değiştirir. Uzun zamandır beklediğimiz başarı, bir süre sonra özgeçmişimizdeki sıradan bir satıra dönüşür. Bir zamanlar hayalini kurduğumuz eşya, artık evin içinde duran herhangi bir nesnedir.
Bu, elde ettiğimiz şeylerin değersiz olduğu anlamına gelmez. İnsan yeni koşullara uyum sağlar; hayatın devam edebilmesi için de bu gereklidir. Her güzel deneyimin ilk günkü yoğunlukta sürmesini bekleseydik, gündelik hayatın içinde yaşamak neredeyse imkânsız olurdu.
Ancak adaptasyonun başka bir sonucu vardır: Bir hedefe ulaştığımızda, zihnimiz çoğu zaman yeni bir hedef üretir. Önce küçük bir ev isteriz, sonra daha büyük bir ev. Daha iyi bir iş isteriz, ardından daha yüksek bir pozisyon. Bir başarıyı kutlamaya fırsat bulamadan bir sonrakinin hesabını yapmaya başlarız.
Kennon Sheldon ve Sonja Lyubomirsky'nin mutluluğa uyum üzerine geliştirdikleri modelde, olumlu değişimlerin yarattığı iyi oluş artışının zamanla azalmasında hem olumlu duyguların zayıflaması hem de beklentilerin yükselmesi rol oynar. Üstelik araştırmaları, kazanılan şeyin değerini fark etmeyi sürdürmenin ve deneyime çeşitlilik katmanın bu uyumu yavaşlatabileceğini gösterir.
Belki de bu yüzden bazı insanlar hayatları boyunca bir sonraki hedefe yetişmeye çalışırken, geride bıraktıkları güzellikleri fark edemez. Çünkü mutluluğu yaşadıkları yerde değil, henüz varmadıkları bir yerde ararlar.
Bu noktada Arthur Schopenhauer'ın insanın arzu ve tatminsizlik üzerine düşüncelerini hatırlamak mümkün. Schopenhauer'a göre insan, sürekli bir şeyleri isteyen ve bu isteklerin peşinden sürüklenen bir varlıktır. Arzu, eksiklik duygusundan doğar; ona ulaştığımızda ise bu eksiklik bir süreliğine ortadan kalkar. Fakat tatmin kalıcı değildir. Bir arzu sona erdiğinde başka bir arzu ortaya çıkar; isteklerin sustuğu yerdeyse bu kez can sıkıntısı ve boşluk hissi belirir.
Schopenhauer'ın bu karamsar yaklaşımında insan hayatı, istemekle elde etmek, eksiklikle doygunluk arasında gidip gelen bir döngüye benzer. İstediğimiz şey henüz uzaktayken bütün dikkatimizi üzerine toplarız. Ona ulaştığımızda ise artık aynı çekim gücüne sahip değildir. Çünkü arzumuzun önemli bir bölümü, nesnenin kendisinden değil, ona ulaşma çabasından beslenmiştir.
Elbette bu düşünceyi insanın bütün hedeflerine ve arzularına uygulanabilecek değişmez bir yasa gibi görmemek gerekir. İnsan yalnızca eksikliğini gidermek için yaşamaz. Merak eder, üretir, öğrenir, sever, keşfeder ve kendini dönüştürür. Her arzu bir boşluğun ürünü değildir; bazı istekler gerçekten yaşamı genişletir.
Yine de Schopenhauer'ın işaret ettiği çelişkiyi görmezden gelmek zordur: Bazen bir hedefe ulaşmayı, o hedefin kendisinden daha çok severiz. Çünkü arayış sırasında gelecek henüz sınırsızdır. Olasılıklar vardır, hayaller vardır, her şeyin mümkün olabileceği bir alan vardır. Ulaştığımızdaysa ihtimallerden biri gerçekliğe dönüşür. Artık hayal ettiğimiz şeyle değil, bütün gerçekliğiyle karşımızda duran şeyle yaşamak zorundayız.
Belki de bu yüzden bazı arzular gerçekleştiğinde hayal kırıklığına dönüşür. Çünkü elde ettiğimiz şey, zihnimizde büyüttüğümüz bütün ihtimalleri aynı anda karşılayamaz.
Bütün bunların sonunda, insanın ulaşamadığı şeylere neden bu kadar büyük anlamlar yüklediği sorusuna yeniden dönebiliriz.
Belki de eksiklik, zihnimizde yalnızca yokluğu temsil etmez. Bazen özgürlüğü, bazen ayrıcalığı, bazen kabul görmeyi, bazen de henüz yaşamadığımız bir hayatın ihtimalini temsil eder. Ulaşamadığımız şey, mevcut hayatımızın sınırlarını aşabileceğimiz bir kapı gibi görünür.
Bu nedenle kimi zaman bir insanı değil, onunla yaşayacağımızı düşündüğümüz hayatı; bir evi değil, o evde olacağımızı hayal ettiğimiz kişiyi; bir başarıyı değil, o başarıdan sonra kendimize duyacağımız saygıyı isteriz.
Asıl mesele, bunları istememiz değildir. Mesele, istediğimiz şeyin üzerine kendi eksikliklerimizi, korkularımızı ve beklentilerimizi yığdığımızda başlar. Çünkü o zaman karşımızdaki şey artık kendi gerçekliğiyle var olamaz. Bizim için taşıdığı anlamın ağırlığı altında ezilir.
Belki de insanın kendisine sorması gereken en önemli soru şudur: Ben bunu gerçekten istiyor muyum, yoksa ona sahip olduğumda hayatımda değişeceğine inandığım şeyleri mi istiyorum?
Bu sorunun cevabı her zaman kolay olmayabilir. Çünkü arzu etmekle ihtiyaç duymak, sevmekle sahip olmak, hayal kurmakla gerçekliği görmek birbirine karışabilir. Fakat insan, neyin peşinden koştuğunu sorgulamaya başladığında, kendi arzularının esiri olmaktan biraz olsun uzaklaşır.
Hayatın canlılığı, yeni şeyler istemekten ve keşfetmekten gelir. Her şeye sahip olmayı istemek ise bu canlılığı bitmeyen bir yarışa dönüştürebilir. Belki de mesele arzularımızdan vazgeçmek değil, onların bizi nereye götürdüğünü fark etmektir.
Çünkü bazen insanın en büyük yanılgısı, ulaşamadığı şeyin kendisini mutlu edeceğine inanmasıdır. Oysa aradığı şey, belki de hiçbir zaman o nesnenin, o insanın ya da o hayatın içinde değildir.
Eksiklik bazen bir şeyin değerini gösterir; bazen de ona yüklediğimiz değerin ne kadar büyük bir yanılsama olabileceğini…
Kaynakça
Lynn, Michael. (1991). “Scarcity Effects on Value: A Quantitative Review of the Commodity Theory Literature.” Psychology & Marketing, 8(1), 43–57.
Lyubomirsky, Sonja. (2012). “Hedonic Adaptation to Positive and Negative Experiences.” In The Oxford Handbook of Stress, Health, and Coping, pp. 200–224. Oxford University Press.
Schopenhauer, Arthur. (1818/1844). The World as Will and Representation, Vol. I, Book IV. Özellikle §§ 57–58. İngilizce metin: Early Modern Texts.
Sheldon, Kennon M. & Sonja Lyubomirsky. (2012). “The Challenge of Staying Happier: Testing the Hedonic Adaptation Prevention Model.” Personality and Social Psychology Bulletin, 38(5), 670–680.
Whitchurch, Erin R., Timothy D. Wilson & Daniel T. Gilbert. (2011). “‘He Loves Me, He Loves Me Not . . .’: Uncertainty Can Increase Romantic Attraction.” Psychological Science, 22(2), 172–175.

Yorumlar
Yorum Gönder