İnsan biyolojik olarak güvende hissetmeye ihtiyaç duyar. Beynimizin temel işlevlerinden biri, çevremizdeki tehlikeleri değerlendirmek, belirsizlikleri anlamlandırmak ve hayatta kalmamızı sağlayacak tepkileri düzenlemektir. Bizi mutlu etmek, tatmin etmek ya da hayatın anlamını bulmamıza yardımcı olmak gibi bir önceliği yoktur. Bunlar, insan olmanın başka katmanlarında şekillenir.
Günlük yaşamda güvenlik arayışı çoğu zaman bildiğimiz ve kontrol edebildiğimiz alanlarda kalmak anlamına gelir. Ailemizin bizden beklediği roller, yıllardır sürdürdüğümüz alışkanlıklar, tanıdık ilişkiler ve henüz kimseyi üzmediğimiz o öngörülebilir sınırlar… Bütün bunlar bize bir düzen hissi verir. Ne olacağını aşağı yukarı biliriz. Nasıl davranacağımızı, hangi sözleri söyleyip hangilerini içimizde tutacağımızı, hangi beklentileri karşılamamız gerektiğini öğrenmişizdir.
Buna duygusal konfor alanı diyoruz.
Rahat görünür, sürprizsizdir ve çoğu zaman insanı tanıdık bir durgunluğun içinde tutar. Fakat her durgunluk huzur, her tanıdıklık da güven değildir.
İnsan hayatındaki pek çok anlamlı dönüşüm, bildiği sınırların ötesine geçmesini gerektirir. Yeni bir karar almak, bir ilişkiye sınır koymak, yıllardır sürdürülen bir alışkanlığı bırakmak ya da ilk kez kendi isteklerini başkalarının beklentilerinin önüne koymak… Bu adımların ardından çoğu zaman huzursuzluk baş gösterir. Hafif bir tereddütten çok daha derin bir sıkıntı hissederiz.
Peki, büyümek neden bazen bu kadar acıtır? İnsan kendisi için doğru olduğunu bildiği bir adımı atarken neden geri dönmek ister?
Konfor alanı kavramının en yanıltıcı tarafı, içinde bulunduğumuz koşulların bize iyi geldiğini düşündürmesidir. Oysa çoğu zaman mesele mutluluk değil, öngörülebilirliktir.
Birçok insan tatmin olmadığı işlerde, yorucu aile ilişkilerinde, kendisini tüketen birlikteliklerde ya da yalnızca "ayıp olur", "el âlem ne der" diye sürdürdüğü yaşam biçimlerinde kalır. Bunun nedeni her zaman seçeneklerinin olmaması değildir. Bazen değişimin getireceği belirsizlik, mevcut mutsuzluktan daha ürkütücü görünür.
İnsan bildiği bir sıkıntının içinde nasıl davranacağını öğrenmiştir. Ne zaman susacağını, neye katlanacağını, hangi tartışmadan uzak duracağını bilir. Bilinmeyen bir hayat ise henüz tanımlanmamış ihtimallerle doludur. Başarısız olabilir, yalnız kalabilir, maddi zorluk yaşayabilir ya da beklediği karşılığı bulamayabilir.
Bu nedenle tanıdık olanın güvenli, bilinmeyenin ise tehlikeli olduğu yanılsamasına kapılabiliriz.
Oysa tanıdık olan her zaman güvenli değildir. Bazen yalnızca alışılmıştır.
Bir insanın yıllardır mutsuz olduğu bir ilişkide kalması, o ilişkinin kendisine iyi geldiğini göstermez. Sürekli kendinden ödün verdiği bir aile düzenini sürdürmesi, bunun sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Kendi yeteneklerini kullanamadığı bir işte kalması da başka bir hayatın mümkün olmadığına kanıt değildir.
Bazen insan, kendisine zarar veren bir düzenin içinde bile kendini güvende hissedebilir. Çünkü o düzenin kurallarını öğrenmiştir. Değişim ise yalnızca dış koşulları değil, kendisi hakkında bildiği her şeyi de sorgulamasını gerektirir.
Alışkanlıklar, insan zihninin enerji ve dikkat yönetimini kolaylaştırır. Her sabah yeniden karar vermek, her davranışı baştan değerlendirmek ve her ihtimali ayrı ayrı düşünmek zorunda kalmadan yaşamamızı sağlar. Öğrendiğimiz davranış kalıpları zamanla otomatikleşir. Bu nedenle yeni bir davranış geliştirmek, yalnızca karar vermekten ibaret değildir; tekrar, çaba ve zaman gerektirir.
Üstelik değişim, alıştığımız düşünce ve davranış düzeninin dışına çıkmamızı istediğinde belirsizlikle karşılaşırız. Yeni bir işe başlamak, başka bir şehirde yaşamak, bir ilişkide ilk kez sınır koymak ya da yıllardır üstlendiğimiz bir rolü bırakmak, henüz sonucunu bilmediğimiz bir sürece girmektir.
Burada psikolojik esneklik kavramı önem kazanır. Psikolojide psikolojik esneklik, kişinin zorlayıcı düşünce ve duygulara rağmen kendi değerleri doğrultusunda hareket edebilme kapasitesi olarak ele alınır. Başka bir deyişle, korkunun veya kaygının tamamen ortadan kalkmasını beklemeden anlamlı bulduğumuz bir yönde adım atabilmektir.
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) yaklaşımının temelinde de bu düşünce bulunur. İnsan, rahatsız edici duygulardan bütünüyle kurtulmaya çalışmak yerine onları deneyimleyebilmeyi ve buna rağmen değerleriyle uyumlu davranabilmeyi öğrenebilir.
Bu, korkusuz olmak değildir. Korkunun hayatımızdaki bütün kararları vermesine izin vermemektir.
Ford ve çalışma arkadaşlarının 2018 yılında yayımlanan araştırması, olumsuz düşünce ve duyguları kabul edebilmenin psikolojik sağlıkla ilişkili olabileceğini gösteriyor. Daha yakın tarihli sistematik derleme ve meta-analizler de psikolojik esnekliğin artması ve deneyimsel kaçınmanın azalmasının psikolojik sıkıntıdaki düşüşle ilişkili olduğunu ortaya koyuyor.
Bütün bunlar bize önemli bir şey söylüyor: Büyümek için önce bütün korkularımızı yenmemiz gerekmiyor. Bazen korkuyla birlikte hareket etmeyi öğrenmemiz yeterli.
Konfor alanından çıkmanın en zor taraflarından biri, çoğu zaman değişimin kendisi değil, değişimin başkaları üzerinde yaratacağı etkidir.
Özellikle aile ilişkilerinde ve toplumsal beklentilerle şekillenmiş yaşam biçimlerinde insan, kendisine ait olmayan sorumlulukları da üstlenebilir. İyi evlat, anlayışlı kardeş, fedakâr eş, uyumlu arkadaş, kimseyi kırmayan insan… Zamanla bu roller yalnızca davranışlarımızı değil, kim olduğumuza dair algımızı da belirlemeye başlar.
Herkesi idare etmeyi öğrenmiş biri, ilk kez hayır dediğinde kendisini acımasız hissedebilir. Başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koymuş biri, kendisi için bir şey istediğinde suçluluk duyabilir. Yıllarca sessiz kalmış biri, ilk itirazında sanki büyük bir yanlış yapmış gibi huzursuz olabilir.
Çünkü yalnızca bir davranışı değiştirmiyordur; kendisinden beklenen kimliği de sorguluyordur.
Bazen bir sınır çizmek, karşımızdaki insanın alıştığı ilişki biçimini değiştirir. Bizim sessizliğimize, fedakârlığımıza veya sürekli ulaşılabilir olmamıza alışmış insanlar, yeni tavrımızı anlamakta zorlanabilir. Hatta bunu bencillik, saygısızlık ya da sevgisizlik olarak yorumlayabilirler.
İşte bu noktada insanın kendi kararından şüphe etmesi kolaylaşır.
"Acaba fazla mı ileri gittim?"
"Biraz daha sabretsem olmaz mıydı?"
"Onları üzmeye hakkım var mı?"
"Ya sonunda yalnız kalırsam?"
Bu soruların hepsi aynı yerden gelmez. Bazen gerçekten düşünmemiz gereken bir davranışımız vardır. Bazen de yıllardır başkalarının beklentilerini kendi sorumluluğumuz gibi taşıdığımız için değişime direniyoruzdur.
Kendimiz için ayağa kalkmak, başkalarını önemsememek değildir. Başkalarının hayatında yer açarken kendi hayatımızı bütünüyle ortadan kaldırmamaktır.
Değişimin çoğu zaman gözden kaçan bir tarafı vardır: İnsan yalnızca eski alışkanlıklarını değil, eski benliğini de geride bırakmak zorunda kalabilir.
Yıllarca sabırlı olmayı erdem saymış biri, artık katlanmak istemediğinde kendisini tanıyamayabilir. Herkesi memnun etmeye çalışmış biri, kendi isteklerini dile getirmeye başladığında eski kişiliğine yabancılaşabilir. Başkalarının gözünde güvenilir ve fedakâr biri olarak tanımlanmış bir insan, kendisini önceleyen kararlar aldığında bu kimliğin sarsıldığını hissedebilir.
Oysa kimliğimiz değişmez bir yapı değildir. Yaşadıklarımız, ilişkilerimiz, seçimlerimiz ve zaman içinde edindiğimiz deneyimler bizi dönüştürür. Ancak bu dönüşüm her zaman kolay yaşanmaz.
Sosyolog ve sosyal psikologların yaşam değişimleri üzerine yaptığı çalışmalar, önemli geçişlerin yalnızca gündelik koşulları değil, insanın sosyal kimliğini ve aidiyet duygusunu da etkileyebildiğini gösteriyor. Haslam ve çalışma arkadaşlarının 2021 yılında yayımlanan incelemesi, yaşam değişikliklerine uyum sağlamada eski sosyal bağların korunmasının, yeni bağlar kurmanın ve insanın kendisini ait hissedebileceği gruplara sahip olmasının önemini vurguluyor.
Yani değişim sırasında kaybettiğimiz şey yalnızca bir alışkanlık veya ilişki değildir. Bazen kendimizi tanımlamak için kullandığımız bir parçayı da kaybederiz.
Bu nedenle büyümek her zaman bir kayıp duygusu taşır. Bir zamanlar bizi ayakta tutan eski davranışlarımızdan, alıştığımız rollerden ve artık bize uymayan beklentilerden uzaklaşırken bir tür yas yaşayabiliriz.
Üstelik geride bıraktığımız şeyin bütünüyle kötü olması da gerekmez. Bir zamanlar bizi korumuş, sevgi görmemizi sağlamış veya zor bir dönemi atlatmamıza yardımcı olmuş olabilir. Fakat bir dönemde işe yarayan bir davranışın hayatımızın geri kalanında da bize iyi geleceğinin garantisi yoktur.
Bazen geçmişte bizi koruyan şey, bugün ilerlememizi engeller.
Değişimin en zor dönemlerinden biri, eski hayatımızdan uzaklaşmaya başlamış ama yeni hayatımızı henüz kuramamış olduğumuz aralıktır.
Artık eskisi gibi davranmak istemeyiz. Fakat nasıl davranacağımızı da tam olarak bilmiyoruzdur. Eski ilişkilerimizle aramıza mesafe koymuş olabiliriz ama yeni bağlar kuramamışızdır. Bir işten ayrılmışızdır ama yenisine başlamamışızdır. Bir şehirden gitmeye karar vermişizdir ama henüz nereye yerleşeceğimiz belli değildir.
Bu dönem, insanın kendisini boşlukta hissetmesine neden olabilir.
Eski düzenin sağladığı tanıdıklık ortadan kalkmıştır. Yeni düzenin güveni ise henüz oluşmamıştır. Bir süre ne eskiye ait hissederiz ne de yeniye. Bazen yalnızlık, bazen kararsızlık, bazen de hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağına dair bir hüzün kaplar içimizi.
Tam da bu nedenle birçok insan geçiş döneminin belirsizliğine dayanamayarak eski alışkanlıklarına geri döner. Bazen artık istemediği bir ilişkiye yeniden şans verir, bazen kendisine iyi gelmeyen bir düzenin içine döner, bazen de yıllardır şikâyet ettiği davranışları yeniden benimser.
Çünkü eski hayatın sorunlarını biliyordur. Yeni hayatın sorularını ise henüz cevaplayamıyordur.
Oysa her değişimin hemen ardından bir rahatlama gelmez. Bazı kararların doğru olup olmadığını anlamak, zaman ve deneyim gerektirir. Yeni bir hayat kurmak, eski hayatın kapısını kapatmakla tamamlanmaz. Yeni alışkanlıklar, ilişkiler, beceriler ve güven duygusu inşa etmek gerekir.
Bazen ilerlemek, bir süre hiçbir yere ait değilmiş gibi hissetmeye dayanabilmektir.
Burada önemli bir ayrımı yapmak gerekiyor. Büyümek acıtabilir ama acı çekmek tek başına büyüdüğümüz anlamına gelmez.
İnsan bazen yanlış bir karar verdiği için, kendisini zorladığı için ya da içinde bulunduğu koşullar gerçekten sağlıksız olduğu için acı çeker. Her korkunun üzerine gitmek, her sınırı aşmak veya her rahatsızlığa katlanmak zorunda değiliz.
Konfor alanından çıkmak düşüncesi, bazen kişisel gelişim kültürünün yeni bir baskısına dönüşebiliyor. İnsan bu kez de sürekli kendisini zorlaması, daha cesur olması, daha fazla risk alması ve durmaksızın gelişmesi gerektiğine inanmaya başlıyor. Dinlenmek, beklemek veya bir kararından vazgeçmek bile başarısızlık gibi hissettirebiliyor.
Oysa güvenli bir alan oluşturmak da insanın temel ihtiyaçlarından biridir. Sağlıklı ilişkiler, tanıdık rutinler, huzurlu bir ev ve istikrarlı bir yaşam, gelişmenin karşıtı değildir. Tam tersine, insanın kendisini güvende hissederek yeni şeyler deneyebilmesine imkân sağlayabilir.
Mesele konfor alanını bütünüyle ortadan kaldırmak değil, onun içinde sıkışıp kalmamaktır.
Bir adım atmadan önce kendimize şunu sorabiliriz: Bu kararı korktuğum için mi erteliyorum, yoksa gerçekten doğru zamanın gelmesini mi bekliyorum? İçinde bulunduğum koşullardan uzaklaşmak mı istiyorum, yoksa yalnızca geçici bir rahatsızlıktan mı kaçıyorum? Bu değişim benim değerlerimle uyumlu mu, yoksa başkalarına bir şey kanıtlama çabasından mı doğuyor?
Bu soruların cevapları, cesaret ile düşüncesizliği, sabır ile kaçınmayı birbirinden ayırmamıza yardımcı olabilir.
Büyümenin acısından kaçarız çünkü gözümüze çok büyük görünür. Oysa aynı yerde kalmanın bedelini çoğu zaman hesaba katmayız.
Yıllarca ertelenen kararlar, dile getirilmeyen istekler, kurulmamış sınırlar ve vazgeçilen ihtimaller zamanla insanın içinde birikir. İlk başta küçük bir huzursuzluk olarak başlayan şey, giderek kronik bir tatminsizliğe dönüşebilir.
İnsan bazen yaşamadığı hayatın yasını tutar. Yapmak isteyip de cesaret edemediği şeyleri, gitmek isteyip de gidemediği yerleri, söylemek isteyip de sustuğu sözleri düşünür. Bir zamanlar önünde duran ihtimallerin giderek uzaklaştığını fark eder.
Bu, her fırsatı değerlendirmek zorundayız anlamına gelmez. Hayat seçimlerden oluşur ve her seçimin dışında bıraktığı başka ihtimaller vardır. Ancak kendi kararlarımızı sürekli başkalarının beklentilerine göre verdiğimizde, bir süre sonra hayatımızın içinde misafir gibi hissetmeye başlayabiliriz.
Konfor alanında kalmak bizi her türlü acıdan korumaz. Bazen yalnızca kısa vadeli huzursuzluğu erteler ve onun yerine daha uzun süreli bir pişmanlık biriktirir.
Büyümek ise her zaman büyük kararlarla başlamaz. Bazen küçük bir hayır, bazen ilk kez dile getirilen bir istek, bazen ertelenmiş bir başvuru, bazen de kendimize verdiğimiz basit bir sözle başlar.
Önemli olan bir anda her şeyi değiştirmek değil, hayatımızı değiştirebilecek küçük adımları sürekli ertelememektir.
Belki de büyümek, bambaşka bir insana dönüşmek değildir. Uzun zamandır başkalarının beklentileriyle şekillendirdiğimiz hayatımızın içine yeniden kendimizi yerleştirmektir.
Kendi isteklerimizi duymak, sınırlarımızı tanımak, neyi neden yaptığımızı sorgulamak ve artık bize iyi gelmeyen alışkanlıkları değiştirebilmek… Bunların hiçbiri bir gecede gerçekleşmez. Bazen ilerler, bazen durur, bazen de attığımız bir adımın ardından iki adım geri çekiliriz.
Ama bütün bu süreçte önemli olan, kendimizi yeniden seçebilme ihtimalini kaybetmemektir.
Büyümek acıtır çünkü yalnızca yeni bir şey kazanmayız; eski bir şeyden de vazgeçeriz. Bir zamanlar bizi tanımlayan roller, ilişkiler ve alışkanlıklar geride kalırken kendimize başka bir yer açmamız gerekir. Bu süreç dağınıktır, zaman zaman yalnızlaştırır ve yön duygumuzu kaybettirebilir.
Fakat her belirsizlik kayboluş değildir. Bazen insan, ilk kez kendi yolunu çizmeye başladığı için nereye gideceğini bilemez.
Belki de asıl mesele, konfor alanının dışına çıkmak değil, orada kalmanın bize neye mal olduğunu fark etmektir. Çünkü insan yalnızca risk aldığında değil, kendi hayatına dair kararları sürekli başkalarına bıraktığında da bir şeyler kaybeder.
Ve bazen büyümek, uzun zamandır kendimize sormaya cesaret edemediğimiz o soruyla başlar:
Ya artık böyle yaşamak istemiyorsam?
Bu sorunun cevabı her zaman kolay değildir. Ama belki de hayatımızın yönünü değiştiren ilk şey, cevabı hemen bulmak değil, soruyu sonunda kendimize sorabilmektir.

Yorumlar
Yorum Gönder